<?xml version="1.0" encoding="utf-8" standalone="yes"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" level="a">L’invention d’une «tradition» liturgique: le rite de consécration des princes valaques (XVIIe-XVIIIe siècles)</title>
        <author>
          <persName n="1" ref="https://orcid.org/0000-0003-3902-4117" type="ORCID">
            <forename>Radu G.</forename>
            <surname>Păun</surname>
            <placeName type="affiliation">French National Centre for Scientific Research, France</placeName>
          </persName>
        </author>
        <respStmt>
          <resp>This is a section of <title>Cristiani orientali e Repubblica delle Lettere (XVI-XVIII sec.) / Chrétiens orientaux et République des Lettres (16e-18e s.) / Östliche Christen und die Gelehrtenrepublik (16.-18. Jh.)</title>(DOI: <idno type="DOI">10.36253/979-12-215-0646-4</idno>) by </resp>
          <name>Marcello Garzaniti, Vassa Kontouma, Vasilios N. Makrides</name>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Firenze University Press</publisher>
        <pubPlace>Florence</pubPlace>
        <date when="2024">2024</date>
        <idno type="DOI">https://doi.org/10.36253/979-12-215-0646-4.17</idno>
        <availability>
          <p>Available for academic research purposes</p>
          <p>Open Access</p>
          <p>Copyright Author(s)</p>
          <licence source="text" target="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode">
            <p>Content licence CC BY 4.0</p>
          </licence>
          <licence source="metadata" target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/legalcode">
            <p>Metadata licence CC0 1.0</p>
          </licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <p>This is original content, published for academic research purposes</p>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <appInfo>
        <application version="2.2" ident="Booksflow">
          <desc>Digital edition XML powered by Booksflow</desc>
        </application>
      </appInfo>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>The aim of this study is to re-examine the question of the alleged Byzantine origin of the consecration ritual of the Wallachian princes and to reconstruct the liturgical scenario and the political context in which this ritual emerged. The first part provides an overview of the sources on the coronation of Byzantine emperors. The second part outlines the liturgical tradition of the coronation of monarchs in the South Slavic countries (Bulgarian and Serbian states). The third part aims at reconstructing the liturgical scenario of the consecration of the Wallachian princes, taking into account the main elements of the ritual, notably the liturgical gestures and words, but also the spatial dimension of the ceremony, i.e. the place where the liturgical act was performed. A thorough analysis of the sources shows that, contrary to common opinion, this scenario has nothing in common with the rite of the consecration of the basileis, but was inspired by and closely follows the rite of episcopal ordination as it appears in the Archieratikon. The theological-political significance of this choice is analyzed in the fourth and final part of the study. Finally, this study is accompanied by a documentary portfolio (originals and translations).</p>
      </abstract>
      <textClass>
        <keywords>
          <list>
            <item>Wallachia</item>
            <item>coronation</item>
            <item>liturgical tradition</item>
            <item>royal anointing</item>
            <item>theology of power</item>
          </list>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <p>It is available online at https://doi.org/10.36253/979-12-215-0646-4.17<ref target="https://doi.org/10.36253/979-12-215-0646-4.17" /></p>
      <div>
        <listBibl>
          <head>References</head>
          <bibl n="188975">Andreescu, Ştefan. 1989. Restitutio Daciae. II. Relaţiile politice dintre Ţara Rom&amp;#226;nească, Moldova şi Transilvania &amp;#238;n răstimpul 1601-1659. Bucarest: Albatros.</bibl>
          <bibl n="189333">Andreescu, Ştefan. 2008. “Exarhatul. Geneza instituției &amp;#238;n Țara Rom&amp;#226;nească și Moldova.” Revista istorică, 19/1, 21-7.</bibl>
          <bibl n="189268">Arhieraticon trilingv. 2013. Arhieraticon trilingv. Ms. rom. 1216 de la Biblioteca Academiei Rom&amp;#226;ne – Cluj. Bucarest: Paideia.</bibl>
          <bibl n="188867">Ἀρχιερατικὸν. 1714. Ἀρχιερατικὸν περιέχον τὰς θείας καὶ ἱερὰς λειτουργίας Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, καὶ Γρηγορίου τοῦ Διαλόγου. Venise: Antonio Bortoli.</bibl>
          <bibl n="188675">Ἀρχιερατικὸν. 1820. Ἀρχιερατικὸν περιέχον τὰς θείας καὶ ἱερὰς λειτουργίας Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, καὶ Γρηγορίου τοῦ Διαλόγου. Constantinople: Πατριαρχικό Ἑλληνικό Τυπογραφείο.</bibl>
          <bibl n="188742">Arranz, Miguel. 1990. “Couronnement royal et autres promotions de la cour. Les sacrements d’institution de l’ancien Euchologe constantinopolitain.” Orientalia Christiana Periodica 56: 83-133.</bibl>
          <bibl n="188553">Arranz, Miguel. 1996. Eucologio Constantinopolitano agli inizi del secolo XI. Hagiasmatarion &amp;amp; Archieratikon (Rituale &amp;amp; Pontificale) con l’aggiunta del Leiturgikon (Missale). Rome: Editrice Pontificia Universit&amp;#224; Gregoriana.</bibl>
          <bibl n="189234">Azam, Olivier. 2005. “Sacre des tsars et sacrements de l’&amp;#201;glise aux XVIe-XVIIe si&amp;#232;cles.” Cahiers du monde russe XLVI, 1-2: 175-92.</bibl>
          <bibl n="188960">Aschenbrenner, Nathanael. 2018. “Contesting Ceremony, Constructing Byzantium: Reading Pseudo-Kodinos in Early Modern Europe.” Dumbarton Oaks Papers 72: 197‑214.</bibl>
          <bibl n="188785">Babinger, Franz. 1937. “O relațiune neobservată despre Moldova sub domnia lui Antonie-Vodă Ruset (1676).” Analele Academiei rom&amp;#226;ne. Memoriile secțiunii istorice 19 (3&amp;#232;me s&amp;#233;rie): 109-36</bibl>
          <bibl n="188848">Bak, J&amp;#225;nos M. et G&amp;#233;za P&amp;#225;lffy. 2020. Crown and Coronation in Hungary 1000-1916 A.D. Budapest: Research Centre for the Humanities, Institute of History-Hungarian National Museum.</bibl>
          <bibl n="188803">Barbu, Violeta. 1991a. “Preliminarii la studiul naţionalizării serviciului divin: principalele versiuni rom&amp;#226;neşti ale Simbolului credinţei (1650-1713).” Limba rom&amp;#226;nă XL, 1-2: 25-31.</bibl>
          <bibl n="188752">Barbu, Violeta. 1991b. “Preliminarii la studiul naţionalizării serviciului divin: unificarea versiunilor Simbolului credinţei (1660-1713).” Revista de istorie și teorie literară 39: 351-63.</bibl>
          <bibl n="189150">Barbu, Violeta. 2008. Purgatoriul misionarilor. Contrareforma &amp;#238;n Țările Rom&amp;#226;ne &amp;#238;n secolul al XVII-lea. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188280">Barbu, Violeta. 2016. “&amp;#171;Zapisul supuşilor, uricul &amp;#238;mpăraţilor şi ponturile legăturilor&amp;#187;: jurăm&amp;#226;ntul politic &amp;#238;n Ţările Rom&amp;#226;ne &amp;#238;n secolul al XVII-lea.” Dans Puterea cuv&amp;#226;ntului, a exemplului şi a simbolului, &amp;#233;d. par Maria Magdalena Sz&amp;#233;kely et Nelu Zugravu, 83-122. Iaşi: Editura Universităţii “Alexandru Ioan Cuza”.</bibl>
          <bibl n="188308">Barbu, Violeta,&amp;#160;et Gheorghe Lazăr. 1998. “Coronatio. Tradiția liturgică &amp;#238;n Țările Rom&amp;#226;ne.” Dans Naţional şi universal &amp;#238;n istoria rom&amp;#226;nilor. Studii oferite prof. dr. Şerban Papacostea cu ocazia &amp;#238;mplinirii a 70 de ani, &amp;#233;d. par Ovidiu Cristea et Gheorghe Lazăr, 40-68. Bucarest: Editura Enciclopedică.</bibl>
          <bibl n="189081">Bălașa, Dumitru. 1968. “Contribuția cronicarului Dionisie la &amp;#238;mbogățirea Molitfelnicului rom&amp;#226;nesc.” Biserica ortodoxă rom&amp;#226;nă LXXXVI, 1-2: 209-20.</bibl>
          <bibl n="189395">Beza, Marcu. 1935. Urme rom&amp;#226;nești &amp;#238;n Răsăritul ortodox. Bucarest: Monitorul oficial și Imprimeriile Statului.</bibl>
          <bibl n="188976">Bibliografia. 1903. Bibliografia rom&amp;#226;nească veche 1508-1830, vol. 1, 1508-1716, &amp;#233;d. par Ioan Bianu et Nerva Hodoș. Bucarest: Stabilimentul grafic J.&amp;#160;V. Socec.</bibl>
          <bibl n="189066">Bibliografia. 1910. Bibliografia rom&amp;#226;nească veche 1508-1830, vol. 2, 1716-1808, &amp;#233;d. par Ioan Bianu et Nerva Hodoș. Bucarest: Atelierele Socec &amp;amp; Co.</bibl>
          <bibl n="188855">Bibliografia. 1912-1936. Bibliografia rom&amp;#226;nească veche 1508-1830, vol. 3, 1809-1830, &amp;#233;d. par Ioan Bianu, Nerva Hodoș et Dan Simonescu. Bucarest: Atelierele grafice Socec &amp;amp; Co.</bibl>
          <bibl n="189157">Biliarsky, Ivan. 1991. “Molitvi za caria. (Kăm istoriiata za srednovekovniia slavianski Evhologion).” Istoričeski pregled XLVI, 5: 74-89.</bibl>
          <bibl n="188968">Biliarsky, Ivan. 1993. “Le rite de couronnement des tsars dans les pays slaves et la promotion d’autres axiai.” Orientalia Christiana Periodica LIX, 1: 91-139.</bibl>
          <bibl n="188374">Biliarsky, Ivan. 2019. “Le rite eccl&amp;#233;siastique pour le couronnement des souverains. Les sources serbes.” Dans Elemente de ceremonial &amp;#238;n literatura din spațiul rom&amp;#226;nesc – secolele al XIV-lea – al XVIII-lea, &amp;#233;d. par Emanuela Timotin, 9-50. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188849">Bogatyrev, Sergey. 2007. “Reinventing the Russian Monarchy in the 1550s: Ivan the Terrible, the Dynasty, and the Church.” The Slavonic and East European Review LXXXV, 2: 271-93</bibl>
          <bibl n="189225">Bogdanov, Andrei P. 2019. “&amp;#171;Prenija s grekami o vere&amp;#187; Arsenija Suhanova: polnyj avtorskij tekst.” Literaturnyj fakt XII, 2: 145-88.</bibl>
          <bibl n="189325">Botte, Bernard. 1957. “La formule d’ordination &amp;#171;La gr&amp;#226;ce divine&amp;#187; dans les rites orientaux.” L’orient syrien 2: 285-96.</bibl>
          <bibl n="189413">Božilov, Ivan, Anamaria Totomanova et Ivan Biliarsky. 2012. Borilov sinodik. Izdanie i prevod. Sofia: PAM.</bibl>
          <bibl n="189421">Bradshaw, Paul F. 2013. Ordination rites. Their History and Theology. Collegeville MN: Liturgical Press.</bibl>
          <bibl n="189389">Brock, Sebastian P. 1985. “The Thrice-Holy Hymn in the Liturgy.” Sobornost. Eastern Christian Review 7: 24-34.</bibl>
          <bibl n="189326">Buc, Philippe. 2001. “Rituel politique et imaginaire politique au haut Moyen &amp;#194;ge.” Revue historique, DCCXX, 4: 843-83.</bibl>
          <bibl n="189463">Buc, Philippe. 2003. Dangereux rituel. De l’histoire m&amp;#233;di&amp;#233;vale aux sciences sociales. Paris: PUF.</bibl>
          <bibl n="189275">Bulat, Toma G. 1925. “L’Odyss&amp;#233;e d’un courtisan valaque de Henri III.” Revue historique du Sud-Est europ&amp;#233;en II, 10-12: 345-54.</bibl>
          <bibl n="188868">Cantemir, Dimitrie. 1743. Histoire de l’Empire Othoman, o&amp;#249; se voyent les causes de son aggrandissement et de sa d&amp;#233;cadence…, trad. M. de Joncqui&amp;#232;res, vol. 1. Paris: Despilly.</bibl>
          <bibl n="188676">Cantemir, Dimitrie. 1769-1770. “Beschreibung der Moldau.” Dans Magazin f&amp;#252;r die neue Historie und Geographie, &amp;#233;d. par Anton Friederich Buching, vol. 3 (1769), pp. 537-74, et vol. 4 (1770), pp. 1-120.</bibl>
          <bibl n="188895">Cantemir, Dimitrie. 1771. Historisch-geographische und politische Beschreibung der Moldau, nebst dem Leben der Verfassers und eine Landkarte. Franckfort et Leipzig: s.n.</bibl>
          <bibl n="188804">Carra, Jean-Louis. 1781. Histoire de la Moldavie et de la Valachie. Avec une Dissertation sur l’&amp;#233;tat actuel de ces deux provinces. Neuch&amp;#226;tel: Imprimerie de la Soci&amp;#233;t&amp;#233; Typographique.</bibl>
          <bibl n="189165">Călători străini. 1976. Călători străini despre țările rom&amp;#226;ne, vol. 6/2, ed. par Mustafa Ali Mehmet. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188737">Călători străini. 1983. Călători străini despre țările rom&amp;#226;ne, vol. 8, &amp;#233;d. par Maria Holban, Maria-Matilda Alexandrescu-Dersca Bulgaru et Paul Cernovodeanu. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188323">C&amp;#226;ndea, Virgil. 1968 [2018]. “L’humanisme d’Udriște Năsturel et l’agonie des lettres slavonnes en Valachie.” Revue des &amp;#233;tudes sud-est europ&amp;#233;ennes VI, 2: 239-288 (Histoire des id&amp;#233;es en Europe du Sud-Est. XVIIe-XVIIIe si&amp;#232;cles, &amp;#233;d. par Ioana Feodorov et Mihai Țipău. Brăila: Istros, 2018, 23-73).</bibl>
          <bibl n="188254">Cernokrak, Nicolas. 1996. “Le terme n&amp;#233;otestamentaire de cheirotonia et sa r&amp;#233;ception par la tradition liturgique byzantine.” Dans Ordinations et minist&amp;#232;res (Conf&amp;#233;rences Saint-Serge. XIIIe Semaine d’&amp;#233;tudes liturgiques, Paris, 27-30 juin 1995), &amp;#233;d. par Achille&amp;#160;M. Triacca et Alessandro Pistoia, 59-81. Rome: Edizioni liturgiche.</bibl>
          <bibl n="189197">Clugnet, Louis. 1895. Dictionnaire grec-fran&amp;#231;ais des noms liturgiques en usage dans l’&amp;#201;glise grecque. Paris: Alphonse Picard et Fils.</bibl>
          <bibl n="188370">Coman, Marian. 2019. “&amp;#206;nainte de tradiţia bizantină. &amp;#206;nscăunarea domnilor &amp;#238;n Ţara Rom&amp;#226;nească medievală.” Dans Elemente de ceremonial &amp;#238;n literatura din spaţiul rom&amp;#226;nesc – secolele al XIV-lea – al XVIII-lea, &amp;#233;d. par Emanuela Timotin, 63-94. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="189358">Constantine Porphyrogennetos. 2012. The Book of Ceremonies, trad. Ann Moffatt et Maxeme Tall. Leyde-Boston: Brill.</bibl>
          <bibl n="189503">Corfus, Ilie. 1947. &amp;#206;nsemnările Androneştilor. Bucarest: Institutul de Istorie națională.</bibl>
          <bibl n="188778">Cronici turcești. 1980. Cronici turcești, privind țările rom&amp;#226;ne. Extrase, vol. 3, Sf&amp;#226;rșitul sec. XVI – &amp;#238;nceputul sec. XIX, ed. by Mustafa Ali Mehmed. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188518">Česnokova, Nadežda P. 2020, “Gazkij mitropolit Paisij Ligarid v Rossii: zametki k biografii.” Vestnik Pravoslavnogo Svjato-Tihonovskogo Gumanitarnogo Universiteta. Serija II: Istorija. Istorija Russkoj Pravoslavnoj Cerkvi 96: 11-28.</bibl>
          <bibl n="189453">Dagron, Gilbert. 1996. Empereur et pr&amp;#234;tre. &amp;#201;tude sur le “c&amp;#233;saropapisme” byzantin. Paris: Gallimard.</bibl>
          <bibl n="189327">Darrouz&amp;#232;s, Jean. 1970. Recherches sur les ὀφφίκια de l’&amp;#201;glise byzantine. Paris: Institut fran&amp;#231;ais d’&amp;#233;tudes byzantines.</bibl>
          <bibl n="189186">Dalewski, Zbigniew 1995. “Ceremoniał koronacyjny kr&amp;#243;l&amp;#243;w Polskich w XV i początkach XVI wieku.” Kwartalnik historyczny CII, 3-4: 37-60.</bibl>
          <bibl n="188657">De La Croix. 1684. M&amp;#233;moires du Sieur de La Croix, Cy-devant Secretaire de l’Ambassade de Constantinople Contenans Diverses Relations tres curieuses de l’Empire Othoman, vol. 1., Paris: Veuve A. Cellier.</bibl>
          <bibl n="188772">Del Chiaro, Anton Maria. 1914. Storia delle moderne rivoluzioni della Valachia, con la descrizione del paese, costumi, riti e religione degli abitanti, &amp;#233;d. Nicolae Iorga. Bucarest: s.n..</bibl>
          <bibl n="188278">Delouis, Olivier. 2016. “La profession de foi pour l’ordination des &amp;#233;v&amp;#234;ques (avec un formulaire in&amp;#233;dit du patriarche Photius).” Dans Le saint, le moine et le paysan. M&amp;#233;langes d’histoire byzantine offerts &amp;#224; M. Kaplan, &amp;#233;d. par Olivier Delouis, Sophie M&amp;#233;tivier et Paule Pag&amp;#232;s, 119-38. Paris: &amp;#201;ditions de la Sorbonne.</bibl>
          <bibl n="188901">Delikan&amp;#232;s, Kallinikos. 1905. Τὰ ἐν τοῖς κώδιξι τοῦ Πατριαρχικοῦ ἀρχειοφυλακίου σωζόμενα ἐπίσημα ἐκκλησιαστικὰ ἔγγραφα, vol. 3. Constantinople: Πατριαρχικό Τυπογραφείο.</bibl>
          <bibl n="188768">Dima-Drăgan, Corneliu, et Mihai Carataşu. 1967. “Les ouvrages d’histoire byzantine de la biblioth&amp;#232;que du prince Constantin Brancovan.” Revue des &amp;#233;tudes sud-est europ&amp;#233;ennes V, 3-4: 435-44.</bibl>
          <bibl n="189007">Dima-Drăgan, Corneliu, et Mihai Carataşu. 1969. “Un catalog necunoscut al Bibliotecii mănăstirii Hurezu.” Biserica ortodoxă rom&amp;#226;nă LXXXVII, 5-6: 590-625.</bibl>
          <bibl n="189226">Dionisie Eclesiarhul. 1987. Hronograf (1764-1815), &amp;#233;d. par Dumitru Bălaşa et Nicolae Stoicescu. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188996">Documente. 1897a. Documente privitoare la istoria rom&amp;#226;nilor culese de Eudoxiu de Hurmuzaki, vol. 9/1, 1650-1747. Bucarest: Stabilimentul grafic I.&amp;#160;V. Socec.</bibl>
          <bibl n="189001">Documente. 1897b. Documente privitoare la istoria rom&amp;#226;nilor culese de Eudoxiu de Hurmuzaki, vol. 10, 1763-1844. Bucarest: Stabilimentul grafic I.&amp;#160;V. Socec.</bibl>
          <bibl n="188726">Dumitran, Ana. 2004. Religie ortodoxă – Religie reformată. Ipostaze ale identităţii confesionale a rom&amp;#226;nilor din Transilvania &amp;#238;n secolele XVI-XVII. Cluj-Napoca: Nereamia Napocae-Cristian Matos.</bibl>
          <bibl n="189450">Dumont, Louis. 1966. Homo hierarchicus. Le syst&amp;#232;me des castes et ses implications. Paris: Gallimard.</bibl>
          <bibl n="188878">Dură, Ioan. 1986. “La cons&amp;#233;cration du Saint Chr&amp;#234;me dans l’&amp;#201;glise orthodoxe roumaine entre le XVIe et le XIXe si&amp;#232;cles.” Ephemerides theologicae lovanienses LXII, 4: 283-307.</bibl>
          <bibl n="188825">Duțu, Alexandru. 1989. “Modelul cultural br&amp;#226;ncovenesc.” Dans Constantin Brancoveanu, &amp;#233;d. par Paul Cernovodeanu et Florin Constantiniu, 156-69. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="189504">Enăceanu, Ghenadie. 1886. Condica s&amp;#226;ntă. Bucarest: Tipo-litografia cărților bisericesci .</bibl>
          <bibl n="189082">Erkens Franz-Reiner. 1998. “Der Herrscher als gotes dr&amp;#250;t. Zur Sakralit&amp;#228;t des ungesalbten ostfr&amp;#228;nkischen K&amp;#246;nigs.” Historisches Jahrbuch 118: 1-39.</bibl>
          <bibl n="189059">Εὐχολόγιον τὸ Μέγα. 1803. Εὐχολόγιον τὸ Mέγα. Ἐν ᾧ περιέχονται κατὰ τάξιν αἱ τῶν ἑπτὰ μυστηρίων ἀκολουθίαι, Constantinople: Πατριαρχικό Τυπογραφείο.</bibl>
          <bibl n="188573">Feodorof, Ioana. 1991-1992. “La Chronique de Valachie (1292-1664). Texte arabe du Patriarche Macaire Za’im. Introduction, &amp;#233;dition du texte arabe et traduction fran&amp;#231;aise.” M&amp;#233;langes de l’Universit&amp;#233; Saint-Joseph 52: 3-71.</bibl>
          <bibl n="188677">Feodorov, Ioana. 2014. “Mihnea III Radu, Prince of Wallachia, as Seen by Paul of Aleppo and His Father Makāriyūs Ibn al-Zaʻīm, Patriarch of Antioch.” Revue des &amp;#233;tudes sud-est europ&amp;#233;ennes 52: 289-306.</bibl>
          <bibl n="188550">Feodorov, Ioana. 2017. “Paul of Aleppo.” Dans Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History, vol. 10, Ottoman and Safavid Empires (1600-1700), &amp;#233;d. par David Thomas, John Chesworth et al., 355-70. Leyde-Boston: Brill.</bibl>
          <bibl n="188462">Flier, Michael S. 1994. “Breaking the Code: The Image of the Tsar in the Muscovite Palm Sunday Ritual.” Dans Medieval Russian Culture, vol.&amp;#160;2, &amp;#233;d. par Michael S. Flier et Daniel Rowland, 213-42. Berkeley-Los Angeles: University of California Press.</bibl>
          <bibl n="188408">Flier, Michael S. 1997. “Court Ceremony in the Age of Reform. Patriarch Nikon and the Palm Sunday Ritual.” Dans Religion and Culture in Early Modern Russia and Ukraine, &amp;#233;d. par Samuel H. Baron et Nancy S. Kollmann, 73-95. DeKalb: Northern Illinois University Press.</bibl>
          <bibl n="188595">F&amp;#252;gedi, Erik. 1980 [1986]. “Coronation in Medieval Hungary.” Studies in Medieval and Renaissance history 2 (n.s.): 159-89 [Kings, Bishops, Nobles and Burghers in Hungary, &amp;#233;d. par J&amp;#225;nos M. Bak. Londres: Variorum].</bibl>
          <bibl n="188262">Găzdaru, Dumitru. 1974. “Misiunea culturală a lui Rafael Levaković pe l&amp;#226;ngă Matei Basarab. Prietenia lui cu Udriște Năsturel.” Dans Omagiu profesorului D. Găzdaru. Miscellanea din studiile sale inedite sau rare. I. Studii istorico-filologice, 93-174. Freiburg im Bresgau: Biblioteca Rom&amp;#226;nă – Institutul Rom&amp;#226;n de Cercetări.</bibl>
          <bibl n="188212">Gabriel, Fr&amp;#233;d&amp;#233;ric. 2016. “Les t&amp;#233;moins orientaux d’une querelle latine: orthodoxie et professions de foi dans La Perp&amp;#233;tuit&amp;#233; de la foi.” Dans L’Union &amp;#224; l’&amp;#233;preuve du formulaire. Professions de foi entre &amp;#201;glises d’Orient et d’Occident (XIIIe-XVIIIe si&amp;#232;cle), &amp;#233;d. par Marie-H&amp;#233;l&amp;#232;ne Blanchet et Fr&amp;#233;d&amp;#233;ric Gabriel, 373-89. Louvain-Paris-Bristol: Peeters.</bibl>
          <bibl n="188540">Garnier, S&amp;#233;bastien. 2016. “L’&amp;#233;dition Dosith&amp;#233;e (1683) des Opera omnia de Sym&amp;#233;on de Thessalonique.” Annuaire de l’&amp;#201;cole pratique des hautes &amp;#233;tudes. Section des sciences religieuses. R&amp;#233;sum&amp;#233; des conf&amp;#233;rences et travaux 123: 215-28.</bibl>
          <bibl n="189353">Georgescu, Ilie. 1961. “O copie necunoscută a Letopisețului cantacuzinesc.” Mitropolia Olteniei XIII, 7-9: 498-549.</bibl>
          <bibl n="188289">Getcha, Job. 2005. “La d&amp;#233;dicace des &amp;#233;glises dans le rite byzantin.” Dans Les enjeux spirituels et th&amp;#233;ologiques de l’espace liturgique (Conf&amp;#233;rences Saint-Serge, LIe semaine d’&amp;#233;tudes liturgiques, Paris, 28 juin-1er juillet 2004), &amp;#233;d. par Carlo Braga et Alessandro Pistoia, 75-91. Rome: Edizioni liturgiche.</bibl>
          <bibl n="189107">Getcha, Job. 2021a, La th&amp;#233;ologie sacramentaire byzantine. Les sacrements chez Nicolas Cabasilas et Sym&amp;#233;on de Thessalonique. Paris: Beauchesne.</bibl>
          <bibl n="189116">Getcha, Job. 2021b. The Euchologion Unveiled. An Explanation of Byzantine Liturgical Practice. II. Yonkers, NY: St Vladimir’s Seminary Press.</bibl>
          <bibl n="189283">Gheorghiu, Nicolae-Anastase. 1934. “&amp;#206;nsemnări de cronică munteană din secolul al XVIII-lea.” Revista istorică XX, 1-3: 21-2.</bibl>
          <bibl n="188489">Gieysztor, Aleksander. 1990. “Gesture in the Coronation Ceremonies of Medieval Poland.” Dans Coronations: Medieval and Early Modern Monarchic Ritual, &amp;#233;d. par J&amp;#225;nos M. Bak, 152-64. Berkeley-Los Angeles-Oxford: University of California Press.</bibl>
          <bibl n="188711">Gittos, Helen. 2016. “Researching the History of Rites.” Dans Understanding Medieval Liturgy: Essays in Interpretation, &amp;#233;d. par Helen Gittos et Sarah Hamilton, 13-38. Londres-New York: Routledge.</bibl>
          <bibl n="188496">Goar, Jacobus.&amp;#160;1647. Euchologion sive Rituale Graecorum complectens ritus et ordines divinae liturgiae, officiorum, sacramentorum, consecrationum, benedictionum, funerum, orationum […] juxta usum orientalis Ecclesiae. Paris: Simone Piget.</bibl>
          <bibl n="188313">Goar, Jacobus.&amp;#160;1730. Euchologion sive Rituale Graecorum complectens ritus et ordines divinae liturgiae, officiorum, sacramentorum, consecrationum, benedictionum, funerum, orationum […] juxta usum orientalis Ecclesiae […]. Editio secunda, expurgatur &amp;amp; accuratior. Venise: Bartholomaeus Javarinus.</bibl>
          <bibl n="189491">Gon&amp;#232;s, Dimitris V. 1980. Τὸ συγγραφικὸν ἔργον τοῦ πατριάρχου Καλλίστου Α΄. Ath&amp;#232;nes: Ἀλτιντζή.</bibl>
          <bibl n="188275">Gonneau, Pierre. 2021. “Le Concile de Florence comme pr&amp;#233;lude &amp;#224;&amp;#160;la&amp;#160;symphonie russe.” Dans Autoc&amp;#233;phalies. L’exercice de l’ind&amp;#233;pendance dans les &amp;#201;glises slaves orientales: (IXe-XXIe si&amp;#232;cle), &amp;#233;d. par Marie-H&amp;#233;l&amp;#232;ne Blanchet, Fr&amp;#233;d&amp;#233;ric Gabriel et Laurent Tatarenko, 245-73. Rome: Publications de l’&amp;#201;cole fran&amp;#231;aise de Rome.</bibl>
          <bibl n="189422">Grand Euchologe. 1992. Grand Euchologe. Traduction par P&amp;#232;re Denis Guillaume. Rome: Diaconie apostolique.</bibl>
          <bibl n="189249">Guilland, Rodolphe. 1967. Recherches sur les institutions byzantines, vol. 1. Berlin-Amsterdam: Akademie Verlag-Adolf M. Hakkert.</bibl>
          <bibl n="189340">Guran, Petre. 2021. Rendre la couronne au Christ. &amp;#201;tude sur la fin de l’id&amp;#233;e imp&amp;#233;riale byzantine. Heidelberg: Herlo.</bibl>
          <bibl n="188896">Gy, Pierre-Marie. 1974. “La th&amp;#233;ologie des pri&amp;#232;res anciennes pour l’ordination des &amp;#233;v&amp;#234;ques et des pr&amp;#234;tres.” Revue des sciences philosophiques et th&amp;#233;ologiques 58: 599-617.</bibl>
          <bibl n="189235">Hanssens, Jean Michel 1952. “Les oraisons sacramentelles des ordinations orientales.” Orientalia Christiana Periodica 18: 297-318.</bibl>
          <bibl n="189051">Ioannis Cantacuzeni. 1828. Ioannis Cantacuzeni eximperatori Historiarum Libri IV, &amp;#233;d. et trad. Ludwig Schopen et B. Niebuhr, vol. 1. Bonn: Ed. Weber.</bibl>
          <bibl n="189171">Ionescu, Dimitrie G. 1935. Relaţiile ţărilor rom&amp;#226;ne cu Patriarhia de Alexandria. Bucarest: Monitorul oficial şi Imprimeriile Statutlui.</bibl>
          <bibl n="188869">Iorga, Nicolae. 1896. Acte şi fragmente cu privire la istoria Rom&amp;#226;nilor adunate din depozitele de manuscrise ale Apusului, vol. 2. Bucarest: Ministerul de Instrucţie Publică.</bibl>
          <bibl n="189211">Iorga, Nicolae. 1935. Byzance apr&amp;#232;s Byzance. Continuation de l’Histoire de la vie byzantine. Bucarest: Institut d’&amp;#233;tudes byzantines.</bibl>
          <bibl n="189022">Istoria Țării Rom&amp;#238;nești. 1959. Istoria Ţării Rom&amp;#238;neşti de la octombrie 1688 p&amp;#226;na la martie 1717, &amp;#233;d. Constantin Grecescu. Bucarest: Editura Științifică.</bibl>
          <bibl n="188902">Istoria Țării Rom&amp;#238;nești. 1960. Istoria Țării Rom&amp;#238;nești 1290-1690. Letopisețul Cantacuzinesc, &amp;#233;d. Constantin Grecescu et Dan Simonescu. Bucarest: Editura Academiei RPR.</bibl>
          <bibl n="189396">&amp;#206;ndreptarea legii. 1962. &amp;#206;ndreptarea legii 1652, &amp;#233;d. Andrei Rădulescu et al. Bucarest: Editura Academiei RPR.</bibl>
          <bibl n="189559">&amp;#206;nvățătură. 1724. &amp;#206;nvățătură despre șapte taine. R&amp;#226;mnic: s.n.</bibl>
          <bibl n="189440">&amp;#206;nvățătură preoților. 1702. &amp;#206;nvățătură preoților pre scurt de șapte taine ale Besearicii, Buzău: s.n.</bibl>
          <bibl n="189095">Janin, Raymond. 1950. Constantinople byzantine. D&amp;#233;veloppement urbain et r&amp;#233;pertoire topographique. Paris: Institut fran&amp;#231;ais d’&amp;#233;tudes byzantines.</bibl>
          <bibl n="188521">Janin, Raymond. 1953. La g&amp;#233;ographie eccl&amp;#233;siastique de l’Empire byzantin. Premi&amp;#232;re partie. Le si&amp;#232;ge de Constantinople et le Patriarcat œcum&amp;#233;nique, tome 3, Les &amp;#233;glises et les monast&amp;#232;res. Paris: Institut fran&amp;#231;ais d’&amp;#233;tudes byzantines.</bibl>
          <bibl n="188482">Karathanas&amp;#232;s, Athanasios E.&amp;#160;1982. Οἱ Ἕλληνες λόγιοι στὴ Βλαχία (16701714). Συ&amp;#181;βολὴ στὴ &amp;#181;ελέτη τῆς ἑλληνικῆς πνευ&amp;#181;ατικῆς κίνησης στὶς Παραδουνάβιες Ἡγε&amp;#181;ονίες κατὰ τὴν προφαναριωτικὴ περίοδο. Thessalonique: Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου.</bibl>
          <bibl n="188318">K&amp;#225;rm&amp;#225;n, G&amp;#225;bor. 2013, “The Network of a Wallachian Pretender in Constantinople: The Contacts of the Future Voivode Mihail Radu (1654-1657).” Dans Europe and the ‘Ottoman World’: Exchanges and Conflicts (16th-17th Centuries), &amp;#233;d. par G&amp;#225;bor K&amp;#225;rm&amp;#225;n et Radu G. Păun, 119-40. Istanbul: The Isis Press.</bibl>
          <bibl n="188826">Lampros, Spyridon. 1909. “Κατάλογος τῶν κωδίκων τῶν ἐν Ἀθήναις βιβλιοθηκῶν πλὴν τῆς Ἐθνικῆς. Β› Κώδικες τῆς Ἱστορίκης καὶ Ἐθνολογικῆς Ἑταιρείας.” Νέος Ἑλληνομνήμων VI, 1: 340-49.</bibl>
          <bibl n="189023">Larin, Vassa. 2008. “The Dikerion and Trikerion of the Byzantine Pontifical Rite: Origins and Significance.” Orientalia Christiana Periodica 74: 417-30.</bibl>
          <bibl n="189187">L&amp;#233;cuyer, Joseph. 1952. “La gr&amp;#226;ce de la cons&amp;#233;cration &amp;#233;piscopale.” Revue des sciences philosophiques et th&amp;#233;ologiques, XXXVI, 3: 389-401.</bibl>
          <bibl n="189441">L&amp;#233;cuyer, Joseph. 1960. “Le sens des rites d’ordination d’apr&amp;#232;s les P&amp;#232;res.” L’Orient syrien 5: 463-75.</bibl>
          <bibl n="188984">Luhovickij, Lev V. 2021. “Samuil Kapasulis.” Dans Pravoslavnaja Enciklopedija, vol. 61. 298-99. Moscou: Cerkovno-naučnij centr “Pravoslavnaja Enciklopedija”.</bibl>
          <bibl n="188903">Majeska, George P. 1984. Russian Travelers to Constantinople in the Fourteenth and Fifteenth Centuries. Dumbarton Oaks: Dumbarton Oaks Research Library and Collection.</bibl>
          <bibl n="188596">Majeska, George P. 1997. “The Emperor in His Church: Imperial Ritual in the Church of St. Sophia.” Dans Byzantine Court Culture from 829 to 1204, &amp;#233;d. par Henry Maguire, 1-11. Washington: Harvard University Press.</bibl>
          <bibl n="189341">Macrides, Ruth. 2018. “Emperor and Church in the Last Centuries of Byzantium.” Studies in Church History 54: 123-43.</bibl>
          <bibl n="188367">Marjanović-Dušanić, Smilja. 2021. “Le rituel liturgique et la rh&amp;#233;torique du pouvoir dans le royaume serbe du XIIIe si&amp;#232;cle.” Dans Religious Rhetoric of Power in Byzantium and South-Eastern Europe, &amp;#233;d. par Ivan Biliarsky, Mihail Mitrea et Andrei Timotin, 115-26. Brăila: Istros.</bibl>
          <bibl n="189096">Mateos, Juan. 1971. La c&amp;#233;l&amp;#233;bration de la Parole dans la liturgie byzantine. &amp;#201;tude historique. Rome: Pontificium Institum Studiorum Orientalium.</bibl>
          <bibl n="189375">McCormick, Michael. 1985. “Analyzing Imperial Ceremonies.” Jahrbuch der &amp;#246;sterreichischen Byzantinistik 35: 1-20.</bibl>
          <bibl n="188817">Mercenier, Feuillen et Fran&amp;#231;ois Paris. 1937. La pri&amp;#232;re des &amp;#201;glises de rite byzantin, vol. 1, L`office divin, la liturgie, les sacrements. Amay-sur-Meuse: Prieur&amp;#233; d’Amay-sur-Meuse.</bibl>
          <bibl n="189136">Meyendorff, Paul. 1991. Russia, Ritual and Reform. The Liturgical Reforms of Nikon in the 17th century. Crestwood, NY: St Vladimir’s Press.</bibl>
          <bibl n="189129">Mihail, Zamfira. 2011. “Două Liturghiere arhierești copiate de ieromonahul Ghervasie de la Putna (1676-1677).” Analele Putnei VII, 1: 37-62.</bibl>
          <bibl n="188805">Mihail, Zamfira et Policarp Chiţulescu. 2011. “Un text encomiastic inedit &amp;#238;nchinat mitropolitului Ştefan al Ungro-Vlahiei (1651).” Revista rom&amp;#226;nă de istorie a cărții VIII, 8: 15-26.</bibl>
          <bibl n="188234">Mureşan, Dan Ioan. 2008. “L’&amp;#233;mergence du sacre princier dans les Pays Roumains et son mod&amp;#232;le imp&amp;#233;rial byzantin (XVe-XVIe si&amp;#232;cles).” Dans Dopo le due cadute di Costantinopoli (1204, 1453): Eredi ideologici di Bisanzio, &amp;#233;d. par Marina Koumanoudi et Chryssa Maltezou, 57-126. Venise: Istituto Ellenico di Studi bizantini e postbizantini.</bibl>
          <bibl n="188154">Nassif, Charbel. 2016. “La r&amp;#233;vision liturgique du m&amp;#233;tropolite melkite d’Alep Mal&amp;#226;ty&amp;#251;s Karma et les r&amp;#233;formes liturgiques dans les pays d’Europe de l’Est au XVIIe si&amp;#232;cle.” Dans Europe in Arabic Sources: “The Travels of Macarius Patriarch of Antioch”, &amp;#233;d. par Yulia Petrova et Ioana Feodorov, 117-34. Kyiv: A. Krymsky Institute of Oriental Studies of the National Academy of Sciences of Ukraine.</bibl>
          <bibl n="189284">Negrău, Elisabeta. 2011. Cultul suveranului sud-est european şi cazul Ţării Rom&amp;#226;neşti. O perspectivă artistică. Iaşi: Lumen.</bibl>
          <bibl n="188574">Nelson, Jinty. 2012. “Coronation Rituals and Related Materials.” Dans Understanding Medieval Primary Sources: Using Historical Sources to Discover Medieval Europe, &amp;#233;d. par Joel T. Rosenthal, 114-30. Londres: Routledge.</bibl>
          <bibl n="189083">Nicol, Donald M. 1976. “Kaisersalbung. The Unction of Emperors in Late Byzantine Coronation Ritual.” Byzantine and Modern Greek studies 2: 37-52.</bibl>
          <bibl n="188939">Nicolescu, Corina. 1976. “Le couronnement – &amp;#171;&amp;#238;ncoronaţia&amp;#187;. Contribution &amp;#224; l’histoire du c&amp;#233;r&amp;#233;monial roumain.” Revue des &amp;#233;tudes sud-est europ&amp;#233;ennes XIV, 1: 647-63.</bibl>
          <bibl n="189060">Oikonomid&amp;#232;s, Nikos. 1972. Les listes de pr&amp;#233;s&amp;#233;ance byzantines des IXe et Xe si&amp;#232;cles, Paris: &amp;#201;ditions du Centre national de la recherche scientifique.</bibl>
          <bibl n="189108">Olar, Ovidiu. 2007-2008. “Orthodoxie et politique. I. Le synode de T&amp;#226;rgovişte (janvier 1659).” New Europe College Yearbook 2007-2008: 189-216.</bibl>
          <bibl n="188472">Olar, Ovidiu. 2012. “Mihnea al III-lea Radu şi Roma (1658-1660).” Dans Viam inveniam aut faciam. In honorem Ştefan Andreescu, &amp;#233;d. par Ovidiu Cristea, Petronel Zahariuc et Gheorghe Lazăr, 439-450. Iaşi: Editura Universităţii “Alexandru Ioan Cuza”.</bibl>
          <bibl n="188546">Olar, Ovidiu. 2017a. “Pa&amp;#239;sios Ligaridēs.” Dans Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History, vol. 10, Ottoman and Safavid Empires (1600-1700), &amp;#233;d. par David Thomas, John Chesworth et al., 282-85. Leyde-Boston: Brill.</bibl>
          <bibl n="188329">Olar, Ovidiu. 2018a. “Orthodoxy and Politics: The Patriarch Nikon of Moscow, the Prince Mihnea III Radu of Walachia and the Great Church of Constantinople.” Dans The Rites Controversies in the Early Modern World, &amp;#233;d. par Ines G. Županov et Pierre Antoine Fabre, 233-63. Leyden-Boston: Brill.</bibl>
          <bibl n="188510">Olar, Ovidiu. 2018b. “&amp;#171;The Father and His Eldest Son&amp;#187;. The Depiction of the 1667 Muscovite Palm Sunday Procession by the Metropolitan of Gaza Paisios Ligaridis and its Significance.” Revue de l’Histoire des religions CCXXXV, 1: 5-36.</bibl>
          <bibl n="189158">Olar, Ovidiu. 2020a. “Foreign Wisdoms: Tradition in the &amp;#171;Služebnik&amp;#187; of Metropolitan Ștefan of Ungrovlachia (†&amp;#160;1668).” Museikon 4:&amp;#160;163-88.</bibl>
          <bibl n="188417">Olar, Ovidiu. 2020b. “Nikon’s Legacy beyond Muscovy: Forgotten Manuscripts from Leiden and Bucharest.” Dans Russia’s Early Modern Orthodox Patriarchate: Apogee and Finale, 1648-1721, &amp;#233;d. par Kevin M. Kain et David Goldfrank, 129-49. Washington DC: Academia Press.</bibl>
          <bibl n="189024">Olšr, Giuseppe. 1950. “La Chiesa e lo Stato nel cerimoniale d’incoronazione degli ultimi sovrani Rurikidi.” Orientalia Christiana Periodica 16: 267-302.</bibl>
          <bibl n="189137">Olšr, Giuseppe. 1952. “La Chiesa e lo Stato nel cerimoniale d’incoronazione degli zar Romanov.” Orientalia Christiana Periodica 18: 344-76.</bibl>
          <bibl n="188392">Ostrogorsky, Georg. 1955 [1973]. “Zur Kaisersalbung und Schilderhebung im spatbyzantinischen Kronungszeremoniell.” Historia 4: 246-56 [Georg Ostrogorsky, Zur Byzantinischen Geschichte. Ausgewahlte kleine Schriften. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 142-52].</bibl>
          <bibl n="189402">Ostrogorsky, Georg et Ernst Stein. 1932. “Die Kr&amp;#246;nungsordnungen des Zeremonienbuches.” Byzantion 7: 185-233.</bibl>
          <bibl n="189084">Pall, Francisc. 1940. “Date inedite privitoare la legăturile culturale italo-rom&amp;#226;ne din mijlocul veacului al XVII-lea, Studii italiene 6: 45-69.</bibl>
          <bibl n="188418">Palmer, William. 1871. The Patriarch and the Tsar, vol.&amp;#160;1, The Replies of the Humble Nicon, by the Mercy of God Patriarch, against the Questions of the Boyar Simeon Streshneff and the Answers of the Metropolitan of Gaza Paisius Ligarides. Londres: Tr&amp;#252;bner and Co.</bibl>
          <bibl n="188409">Palmer, William. 1873. The Patriarch and the Tsar, vol.&amp;#160;3, History of the Condemnation of the Patriarch Nicon by a Plenary Council of the Orthodox Catholic Eastern Church, Held at Moscow A.D. 1666-1667: Written by Paisius Ligarides of Scio. Londres: Tr&amp;#252;bner and Co.</bibl>
          <bibl n="188856">Panaitescu, Petre P. 1926. “L’influence de l’œuvre de Pierre Mogila, arch&amp;#233;v&amp;#234;que de Kiev, dans les Principaut&amp;#233;s roumaines.” M&amp;#233;langes de l’&amp;#201;cole roumaine en France V, 1: 35-180.</bibl>
          <bibl n="188897">Panaitescu, Petre P., et Mihail Zamfira. 2018. Catalogul manuscriselor slavo-rom&amp;#226;ne și slave din Biblioteca Academiei Rom&amp;#226;ne, vol. 3. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188263">Papacostea, Victor. 1962 [1983]. “O școală de limbă și cultură slavonă la T&amp;#226;rgoviște &amp;#238;n timpul domniei lui Matei Basarab.” Romanoslavica 5: 183-94 [Victor Papacostea, Civilizație rom&amp;#226;nească și civilizație balcanică, ed. par Cornelia Papacostea-Danielopolu and Nicolae-Serban Tanașoca, 247-58. Bucarest: Editura Eminescu].</bibl>
          <bibl n="189212">Papacostea, Victor. 1963. “Les origines de l’enseignement sup&amp;#233;rieur en Valachie.” Revue des &amp;#233;tudes sud-est europ&amp;#233;ennes I, 1-2: 7-39.</bibl>
          <bibl n="188145">Papadopoulos-Kerameus, Athanasios. 1891. “Δοσιθέου Νοταρᾶ πατριάρχου Ἱεροσολύμων, παραλειπόμενα ἐκ τῆς Ἱστορίας περὶ τῶν ἐν Ἱεροσολύμοις πατριαρχησάντων.” Dans Athanasios Papadopoulos-Kerameus. Ἀνάλεκτα Ἱεροσολυμιτικῆς σταχυολογίας, ἢ συλλογὴ ἀνεκδότων καὶ σπανίων ἑλληνικῶν συγγραφῶν περὶ τῶν κατὰ τὴν Ἑῴαν ὀρθοδόξων ἐκκλησιῶν καὶ μάλιστα τῆς τῶν Παλαιστινῶν, vol. 1, 231-307. Saint-P&amp;#233;tersbourg: V. Kirshbaum.</bibl>
          <bibl n="188694">Parenti, Stefano. 2000. “Ordinations in the East.” Dans Handbook for Liturgical Studies, vol. 4, Sacraments and Sacramentals, &amp;#233;d. par Anscar J. Chupungco, 205-16. Collegeville MN: Liturgical Press.</bibl>
          <bibl n="188918">Paul din Alep. 2014. Paul din Alep, Jurnal de călătorie &amp;#238;n Moldova și Valahia, &amp;#233;d. et trad. Ioana Feodorov. Bucarest-Brăila: Editura Academiei Romane-Editura Istros.</bibl>
          <bibl n="188969">Păun, Radu G. 1996. “Sur l’investiture des derniers princes ‘phanariotes’. Autour d’un document ignor&amp;#233;.” Revue des &amp;#233;tudes sud-est europ&amp;#233;ennes XXXV, 1-2: 63-75.</bibl>
          <bibl n="188314">Păun, Radu G. 1998. “Si Deus nobiscum quis contra nos&amp;#160;? Mihnea III: note de teologie politică” Dans Național și universal &amp;#238;n istoria rom&amp;#226;nilor. Studii oferite prof. dr. Șerban Papacostea la &amp;#238;mplinirea a 70 de ani, &amp;#233;d. par Ovidiu Cristea et Gheorghe Lazăr, 69-100. Bucarest: Editura Enciclopedică.</bibl>
          <bibl n="188511">Păun, Radu G. 2006. “Pouvoir, Croisade et Jugement Dernier au XVIIe si&amp;#232;cle: le v&amp;#233;cu et l’invisible.” Dans Ius et Ritus. Rechtshistorische Abhandlungen &amp;#252;ber Ritus, Macht und Recht, &amp;#233;d. par Ivan Biliarsky, 213-83. Sofia: Iztok i Zapad.</bibl>
          <bibl n="188285">Păun, Radu&amp;#160;G. 2013. “Byzance d’empereur et Byzance d’&amp;#201;glise. Sur le couronnement des princes “phanariotes” &amp;#224; Constantinople.” Dans H&amp;#233;ritages de Byzance en Europe du Sud-Est &amp;#224; l’&amp;#233;poque moderne et contemporaine, coord. Olivier Delouis, Anne Couderc et Petre Guran, 141-60. Ath&amp;#232;nes: &amp;#201;cole fran&amp;#231;aise d’Ath&amp;#232;nes.</bibl>
          <bibl n="188225">Păun, Radu&amp;#160;G. 2016. “L’ordre de l’&amp;#233;ternit&amp;#233;. Sur la m&amp;#233;moire liturgique du monast&amp;#232;re de Hilandar (Mont Athos, XVIIe-XVIIIe si&amp;#232;cles).” Dans Histoire, m&amp;#233;moire et d&amp;#233;votion. Regards crois&amp;#233;s sur la construction des identit&amp;#233;s dans le monde orthodoxe aux &amp;#233;poques byzantine et post-byzantine, coord. Radu G. Păun, 257-304. Seyssel: La Pomme d’or.</bibl>
          <bibl n="188204">Păun, Radu&amp;#160;G. 2018. “En qu&amp;#234;te du cheval de Troie. Les r&amp;#233;voltes anti-ottomanes des chr&amp;#233;tiens balkaniques au miroir de l’Occident (XVIe-XVIIe si&amp;#232;cle).” Dans Paradigmes rebelles. Pratiques et cultures de la d&amp;#233;sob&amp;#233;issance &amp;#224; l’&amp;#233;poque moderne, &amp;#233;d. par Gregorio&amp;#160;Salinero, &amp;#193;gueda Garc&amp;#237;a Garrido et Radu G.&amp;#160;Păun, 425-54. Bruxelles-Berne-Berlin: Peter Lang.</bibl>
          <bibl n="188382">Păun, Radu&amp;#160;G. 2021. “La mise en rituel du pouvoir. Une pri&amp;#232;re de couronnement copi&amp;#233;e par Dionisie Eclesiarhul (1813).” Dans Religious rhetoric of power in Byzantium and South-Eastern Europe, &amp;#233;d. par Ivan Biliarsky, Mihail Mitrea et Andrei Timotin, 297-338. Brăila: Istros.</bibl>
          <bibl n="189276">Ph&amp;#244;teinos, Dionysios. 1819. Ἱστορία τῆς πάλαι Δακίας τὰ νῦν Τρανσιλβανίας, Βλαχίας καὶ Μολδαυίας, vol.&amp;#160;3. Vienne: I.&amp;#160;B. Zwek.</bibl>
          <bibl n="189269">Pippidi, Andrei. 1983. Tradiţia politică bizantină &amp;#238;n ţările rom&amp;#226;ne &amp;#238;n secolele XVI-XVIII. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188152">Pippidi, Andrei. 2001 [2006]. “L’Hom&amp;#233;lie prononc&amp;#233;e par &amp;#201;tienne Cantacuz&amp;#232;ne, prince de Valachie (1716).” Dans L’Empereur hagiographe. Culte des saints et monarchie byzantine et post-byzantine, &amp;#233;d. par Petre Guran, 281-93. Bucarest: CRIS [Andrei Pippidi, Byzantins, Ottomans, Roumains. Le Sud-Est europ&amp;#233;en entre l’h&amp;#233;ritage imp&amp;#233;rial et les influences occidentales, 255-66. Paris: Honor&amp;#233; Champion].</bibl>
          <bibl n="189151">Pissis, Nikolas. 2020. Russland in den politischen Vorstellungen der griechischen Kulturwelt 1645-1725. G&amp;#246;ttingen: Vandenhoeck &amp;amp; Ruprecht.</bibl>
          <bibl n="188525">Pitsakis, Konstantinos G. 2001. “Saintet&amp;#233; et empire. &amp;#192; propos de la saintet&amp;#233; imp&amp;#233;riale: formes de saintet&amp;#233; d’office et de saintet&amp;#233; collective dans l’Empire d’Orient?” Bizantinistica. Rivista di studi bizantini e slavi 3: 155-228.</bibl>
          <bibl n="189109">Poumar&amp;#232;de, G&amp;#233;raud 2001. “La querelle du sofa. &amp;#201;tude sur les rapports entre gloire et diplomatie.” Histoire, &amp;#233;conomie et soci&amp;#233;t&amp;#233; XX, 2: 185-97.</bibl>
          <bibl n="188940">Potter, Cathy J. 1993. The Russian Church and the Politics of Reform in the Second Half of the Seventeenth Century. Th&amp;#232;se de doctorat in&amp;#233;dite, Universit&amp;#233; de Yale.</bibl>
          <bibl n="189213">Prodi, Paolo. 1992. Il sacramento del potere. Il giuramento politico nella storia costituzionale dell’Occidente. Bologne: Il Mulino.</bibl>
          <bibl n="189517">Pseudo-Codinos. 1968. Trait&amp;#233; des offices, &amp;#233;d. Jean Verpeaux. Paris: &amp;#201;ditions du CNRS.</bibl>
          <bibl n="189036">Pseudo-Kodinos. 2013. The Constantinopolitan Court, Offices and Ceremonies, &amp;#233;d. par Ruth Macrides, Joseph Munitiz et Dimiter Angelov. Farnham: Ashgate.</bibl>
          <bibl n="189152">Radu, Basile. 1933 “Voyage du Patriarche Macaire d’Antioche. Texte arabe et traduction francaise.” Patrologia Orientalis XXIV, 4: 203-364.</bibl>
          <bibl n="188887">Radu logofătul Greceanu. 1970. Istoria domniei lui Constantin Basarab Br&amp;#226;ncoveanu Voievod (1688-1714), &amp;#233;d. Aurora Ilieş, Bucarest: Academiei Republicii Socialiste Rom&amp;#226;nia.</bibl>
          <bibl n="189376">Radu Popescu. 1963. Istoriile domnilor Ţării Rom&amp;#226;neşti, &amp;#233;d. Constantin Grecescu. Bucarest: Edtura Academiei RSR.</bibl>
          <bibl n="188459">Raquez, Olivier. 1988. “Les confessions de foi de la Chirotonie &amp;#233;piscopale des &amp;#201;glises grecques.” Dans Traditio et progressio. Studi liturgici in onore del Prof. Adrien Nocent OSB, &amp;#233;d. par Giustino Farnedi, 469-85. Rome: Pontificio Ateneo S. Anselmo.</bibl>
          <bibl n="188610">Recordon, Fran&amp;#231;ois. 1821. Lettres sur la Valachie ou Observations sur cette province et ses habitans, &amp;#233;crites de 1815 &amp;#224; 1821, avec la relation des derniers &amp;#233;v&amp;#233;nemens qui y ont eu lieu. Paris: Lecointe et Durey.</bibl>
          <bibl n="189316">Ruiz, Teofilo F. 1984. “Une royaut&amp;#233; sans sacre: la monarchie castillane du bas Moyen &amp;#194;ge.” Annales ESC XXXIX, 3: 429-53.</bibl>
          <bibl n="188954">Rusu, Eduard. 2021. Muzica și puterea politică &amp;#238;n Moldova și Țara Rom&amp;#226;nească, secolele al XV-lea–al XVIII-lea. Iaşi: Editura Universităţii “Alexandru Ioan Cuza”.</bibl>
          <bibl n="188827">Sazonova, Natalija I. 2018. “Za edinyj Az...”. Knižnaja “sprava” pri patriarhe Nikone (1653-1666 gg.) i cerkovnyj raskol. Мoscou-Saint-P&amp;#233;tersbourg: Centr gumanitarnych iniciativ.</bibl>
          <bibl n="188646">Schaub, Marie-Karine. 1999. Pouvoir et sacralit&amp;#233; du tsar: les rituels de couronnement et leur symbolique, Russie, 1498-1682. Th&amp;#232;se de doctorat in&amp;#233;dite, &amp;#201;cole des Hautes &amp;#201;tudes en Sciences Sociales, Paris.</bibl>
          <bibl n="188798">Sebag, Paul. 1978. “Sur deux orientalistes fran&amp;#231;ais du XVIIe si&amp;#232;cle: F. Petis de la Croix et le sieur de la Croix.” Revue de l’Occident musulman et de la M&amp;#233;diterran&amp;#233;e XXV, 1: 89-117.</bibl>
          <bibl n="188879">Sevastjanova, Svetlana K. 2011. Literaturno-publicističeskoe nasledie patriarha Nikona: principy raboty avtora serediny-vtoroj poloviny XVII vekа. Saarbr&amp;#252;cken: LAP Lambert.</bibl>
          <bibl n="189117">Simonescu, Dan. 1939. Literatura rom&amp;#226;nească de ceremonial. Condica lui Gheorgachi, 1762. Studiu şi text. Bucarest: Fundația “Regele Carol I”.</bibl>
          <bibl n="189097">Simonescu, Dan, et Damian P. Bogdan. 1938. “&amp;#206;nceputurile culturale ale domniei lui Matei Basarab.” Biserica ortodoxă rom&amp;#226;nă LVI, 11-12: 866-80.</bibl>
          <bibl n="188931">Slujebnicul 2021. Slujebnicul mitropolitului Ștefan al Ungrovlahiei (BAR, ms. rom. 1790) de la Biblioteca Academiei Rom&amp;#226;ne-București, vol. 1-3. Bucarest: Basilica.</bibl>
          <bibl n="189342">Stanković, Radoman. 2012. Vodeni znaci srpskih hilandarskih rukopisa XVII&amp;#160;veka. Belgrade: Narodna biblioteka Srbije.</bibl>
          <bibl n="189198">Stănciulescu-B&amp;#238;rda, Alexandru. 1980. “Letopisețul cantacuzinesc. Varianta Căldărușani.” Biserica ortodoxă rom&amp;#226;nă XCVIII, 5-6: 655-62.</bibl>
          <bibl n="189343">Stoicescu, Nicolae. 2017 [1961]. Repertoriul bibliografic al monumentelor feudale din Bucureşti. Bucarest: Basilica.</bibl>
          <bibl n="189199">Strihan, Petre 1968. “Divan Effendi &amp;#238;n Țara Rom&amp;#226;nească și Moldova &amp;#238;n secolele XVII-XVIII.” Studii. Revistă de istorie XXI, 5: 881-96.</bibl>
          <bibl n="189041">St. Symeon of Thessalonika. 2011. The Liturgical Commentaries, &amp;#233;d. et trad. Steven Hawkes-Teeples. Toronto: Pontifical Institute of Mediaeval Studies.</bibl>
          <bibl n="188678">Sym&amp;#233;on de Thessalonique. 1866a. Περὶ τοῦ ἁγίου ναοῦ καὶ τῆς τούτου καθιερώσεως, Dans Patrologiae cursus completus…. Series graeca posterior, accurante J-P. Migne, vol. 155, 305-61. Paris: J-P. Migne.</bibl>
          <bibl n="188810">Sym&amp;#233;on de Thessalonique. 1866b. Περὶ τῶν ἱερῶν χειροτονιῶν, dans Patrologiae cursus completus…. Series graeca posterior, accurante J-P. Migne, vol. 155, 361-469. Paris: J-P. Migne.</bibl>
          <bibl n="189454">Ševčenko, Ihor. 1984, “The Many Worlds of Peter Mohyla.” Harvard Ukrainian studies VIII, 1-2: 9-44.</bibl>
          <bibl n="188941">Ševčenko, Ihor. 1999. “A New Greek Source for the Nikon Affair: Sixty-one Answers Given by Paisios Ligarides to Tsar Aleksej Mixajlovič.” Palaeoslavica 7: 65-83.</bibl>
          <bibl n="189118">Ștrempel, Gabriel. 1955. “Sprijinul acordat de Rusia tiparului rom&amp;#226;nesc &amp;#238;n secolul al XVII-lea.” Studii și cercetări de bibliologie 1: 19-27.</bibl>
          <bibl n="189429">Ștrempel, Gabriel. 1987. Catalogul manuscriselor rom&amp;#226;nești, vol. 3. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="189430">Ștrempel, Gabriel. 1992. Catalogul manuscriselor rom&amp;#226;nești, vol. 4. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188818">Taft, Robert. 2006. “The Byzantine imperial communion ritual.” Dans Ritual and Art. Byzantine Essays for Christopher Walter, &amp;#233;d. par Pamela Armstrong, 1-26. Londres: Pindar Press.</bibl>
          <bibl n="188205">Tchentsova, Vera G. 2012. “Le premier voyage du patriarche d’Antioche Macaire III Ibn al-Zaʽīm &amp;#224; Moscou et dans les Pays roumains: 1652-1659.” Dans Relations entre les peuples de l’Europe Orientale et les chr&amp;#233;tiens arabes au XVIIe si&amp;#232;cle. Macaire III Ibn al-Za‘īm et Paul d’Alep, &amp;#233;d. par Ioana Feodorov, 69-122. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188180">Tchentsova, Vera G. 2013. “Le patriarche d’Antioche Macaire III Ibn al-Za‘&amp;#238;m et la Chr&amp;#233;tient&amp;#233; latine.” Dans R&amp;#233;duire le schisme ? Eccl&amp;#233;siologies et politiques de l’Union entre Orient et Occident (XIIIe–XVIIIe si&amp;#232;cles), &amp;#233;d. par Marie-H&amp;#233;l&amp;#232;ne Blanchet et Fr&amp;#233;d&amp;#233;ric Gabriel, 313-335. Paris: Coll&amp;#232;ge de France–CNRS/Centre de recherche d’histoire et civilisation de Byzance.</bibl>
          <bibl n="188432">Tchentsova, Vera G. 2015. “Le clerg&amp;#233; grec, la Russie et la Valachie &amp;#224; l’&amp;#233;poque de Constantin Br&amp;#226;ncoveanu: le t&amp;#233;moignage des archives russes.” Dans Constantin Br&amp;#226;ncoveanu et le monde orthodoxe, &amp;#233;d. par Petre Guran, 96-104. Bucarest: Editura Academiei Rom&amp;#226;ne.</bibl>
          <bibl n="188305">Tchentsova, Vera G. 2017. “Les moines de Z&amp;#244;graphou &amp;#224; Kiev et Moscou au XVIIe si&amp;#232;cle et les d&amp;#233;buts de l’imprimerie en Valachie.” Dans Relațiile rom&amp;#226;nilor cu Muntele Athos și cu alte locuri sfinte (secolele XIV-XX), &amp;#233;d. par Petronel Zahariuc, 107-17. Iași: Editura Universităţii “Alexandru Ioan Cuza”.</bibl>
          <bibl n="188235">Tchentsova, Vera G. 2021. “&amp;#171;Tout Moscou, Ville-Reine, trembla de te rencontrer&amp;#187;. Le patriarche Macaire d’Antioche et la tutelle des patriarches orientaux sur l’&amp;#201;glise russe.” Dans Arabic Christianity between the Ottoman Levant and Eastern Europe, &amp;#233;d. par Ioana Feodorov, Bernard Heyberger et Samuel Noble, 47-78. Leyde-Boston: Brill.</bibl>
          <bibl n="189159">Theodorescu, Răzvan. 1987. Civilizația rom&amp;#226;nilor &amp;#238;ntre medieval și modern. Orizontul imaginii (1550-1800), vol. 1-2. Bucarest: Meridiane.</bibl>
          <bibl n="189138">Tudorie, Ionuţ Alexandru 2011. “Old and New in the Byzantine Imperial Coronation in the 13th Century.” Ostkirchliche Studien LX, 1: 69-109.</bibl>
          <bibl n="188551">Thomson, Francis J. 1993. “Peter Mogila’s Ecclesiastical Reforms and the Ukrainian Contribution to Russian Culture. A Critique of Georges Florovsky’s Theory of the Pseudomorphosis of Orthodoxy.” Slavica Gandensia XX: 67-119.</bibl>
          <bibl n="189172">Tumins, Valerie A., et George Vernadsky, &amp;#233;ds. 1982. Patriarch Nikon on Church and State: Nikon’s “Refutation”. Berlin-New York: Mouton.</bibl>
          <bibl n="188393">Ursu, Neculai A. 2003. “Activitatea literară necunoscută a lui Daniil Andrean Panoneanul, traducătorul &amp;#206;ndreptării legii (T&amp;#226;rgoviște, 1652).” Dans Neculai A. Ursu. Contribuții la istoria culturii rom&amp;#226;nești &amp;#238;n secolul al XVII-lea. Studii filologice, 7-133. Iași: Cronica.</bibl>
          <bibl n="188985">Uspenskij, Boris A. 1998. Car&amp;#39; i patriarh: harizma vlasti v Rossii. Vizantijskaja model&amp;#39; i ee russkoe pereosmyslenie. Moscou: Škola “Jazyki russkoj kultury”.</bibl>
          <bibl n="188311">Uspenskij, Boris A. 2012a. “Tsar and God: Semiotic aspects of the sacralization of the monarch in Russia.” Dans Boris A. Uspenskij, Victor Zhivov. Tsar and God and other essays in Russian cultural semiotics, trad. Marcus C. Levitt, David Budgen et Liv Bliss, 1-112. Boston: Academic Studies Press.</bibl>
          <bibl n="188371">Uspenskij, Boris A. 2012b. “Enthronement in the Russian and Byzantine Traditions.” Dans Boris A. Uspenskij, Victor Zhivov, Tsar and God and Other Essays in Russian Cultural Semiotics, trad. Marcus C. Levitt, David Budgen et Liv Bliss, 153-74. Boston: Academic Studies Press.</bibl>
          <bibl n="188436">Varela Fernandes, Carla. 2020. “Between Silences: The Coronation of Portuguese Medieval Kings (12th-14th Centuries).” Arts IX, 4: 75-86 [num&amp;#233;ro th&amp;#233;matique: Royal Divine Coronation Iconography in the Medieval Euro-Mediterranean Area, &amp;#233;d. par Mirko Vagnoni].</bibl>
          <bibl n="189285">Vogel, Cyrille. 1970. “L’imposition des mains dans les rites d’ordination en Orient et en Occident.” Maison Dieu 102: 57-72.</bibl>
          <bibl n="188165">Vukašinović, Vladimir. 2019. “Liturgička analiza krunisanja Stefana Prvovenčanog.” Dans Кraljevstvo i arhiepiskopija. Теmatski zbornik u čast 800 godina proglašenja Kraljevstva i autokefalne arhiepiskopije svih srpskih i pomorskih zemalja, &amp;#233;d. par Ljubomir Maksimović et Srđan Pirivatrić, 189-218. Belgrade: Srpska Akademija nauka i umetnosti, Srpski komitet za vizantologiju.</bibl>
          <bibl n="189188">Vukašinović, Vladimir, et Zoran Ranković. 2019. “Novi srpskoslovenski izvori poretka krunisanja cara.” Crkvene studje XVI, 2: 675-84.</bibl>
          <bibl n="189256">Yannopoulos, Panayotis. 1991. “Le couronnement de l’empereur &amp;#224; Byzance: rituel et fond institutionnel.” Byzantion LXI, 1: 71-93.</bibl>
          <bibl n="188833">Zerlent&amp;#232;s, Perikl&amp;#232;s G. 1910. “Ἰωάννου Καρυοφύλλου πρὸς Μελέτιον Χορτάκιον καὶ τοὺς Θεσσαλονικεῖς ἐπιστολαί.” Δελτίον τῆς Ἱστορικῆς καὶ Ἐθνολογιήκς Ἑταιρίας τῆς Ἑλλάδος 6: 73-87.</bibl>
          <bibl n="189153">Zwierlein, Cornel. 2016. Imperial Unknowns: The French and British in the Mediterranean, 1650-1750. Cambridge: Cambridge University Press.</bibl>
        </listBibl>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>