<?xml version="1.0" encoding="utf-8" standalone="yes"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" level="a">Otium e otiosi nella riflessione dei teologi-giuristi della prima modernità (XVI-XVII sec.)</title>
        <author>
          <persName n="1" ref="https://orcid.org/0000-0002-6591-153X" type="ORCID">
            <forename>Luisa</forename>
            <surname>Brunori</surname>
            <placeName type="affiliation">Paris Nanterre University, France</placeName>
          </persName>
        </author>
        <respStmt>
          <resp>This is a section of <title>Idee di lavoro e di ozio per la nostra civiltà</title>(DOI: <idno type="DOI">10.36253/979-12-215-0319-7</idno>) by </resp>
          <name>Giovanni Mari, Francesco Ammannati, Brogi Stefano, Tiziana Faitini, Arianna Fermani, Francesco Seghezzi, Annalisa Tonarelli</name>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Firenze University Press</publisher>
        <pubPlace>Florence</pubPlace>
        <date when="2024">2024</date>
        <idno type="DOI">https://doi.org/10.36253/979-12-215-0319-7.27</idno>
        <availability>
          <p>Available for academic research purposes</p>
          <p>Open Access</p>
          <p>Copyright Author(s)</p>
          <licence source="text" target="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode">
            <p>Content licence CC BY 4.0</p>
          </licence>
          <licence source="metadata" target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/legalcode">
            <p>Metadata licence CC0 1.0</p>
          </licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <p>This is original content, published for academic research purposes</p>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <appInfo>
        <application version="2.2" ident="Booksflow">
          <desc>Digital edition XML powered by Booksflow</desc>
        </application>
      </appInfo>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Fifteenth- and seventeenth-century theologians-jurists, and in particularthe Early Modern Scholastics, are confronted with the issue of otium as a real problem, not just as an object of rhetorical speculation. They question the role of the idler within human communities where otium is made possible by an increasingly widespread financial economy (the numerous 'capitalist' investors in the new transatlantic trades are emblematic of this), but where such idleness also becomes an absolutely pressing social issue when it comes to the idleness suffered, especially in cities where large numbers of people without any occupation flow in from the countryside. Added to these problems is the issue of 'natural' idleness, which, in the eyes of observers of the time, seems to be a peculiar characteristic of the american natives.</p>
      </abstract>
      <textClass>
        <keywords>
          <list>
            <item>early modern era</item>
            <item>financial economy</item>
            <item>poverty</item>
            <item>american natives</item>
            <item>remuneration</item>
          </list>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <p>It is available online at https://doi.org/10.36253/979-12-215-0319-7.27<ref target="https://doi.org/10.36253/979-12-215-0319-7.27" /></p>
      
      <p rend="h1_chapter"><hi rend="italic">Otium </hi>e <hi rend="italic">otiosi</hi> nella riflessione dei teologi-giuristi della prima modernità (XVI-XVII sec.)</p><p rend="h1_author ParaOverride-1" ><hi rend="CharOverride-1">Luisa Brunori</hi></p><p rend="h2" ><hi>1. Introduzione</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">L’Europa della prima modernità vive</hi><hi rend="CharOverride-1"> sconvolgimenti economico-sociali strutturali, derivanti non solo dall’impatto improvviso del</hi><hi rend="CharOverride-1"> contatto con il continente americano, ma anche da profonde mutazioni</hi><hi rend="CharOverride-1"> culturali (la Riforma e la Controriforma, la rivoluzione copernicana) e</hi><hi rend="CharOverride-1"> da imponenti spostamenti di popolazioni dalle campagne alle città.</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">I </hi><hi rend="CharOverride-1">teologi-giuristi cinque-seicenteschi, ed in particolare i dottori della seconda Scolastica, </hi><hi rend="CharOverride-1">si trovano quindi confrontati alla questione dell’</hi><hi rend="italic CharOverride-1">otium</hi><hi rend="CharOverride-1"> come problema </hi><hi rend="CharOverride-1">reale, non solo come oggetto di speculazioni retoriche o come </hi><hi rend="CharOverride-1">luogo letterario. Essi si trovano a chiedersi quale sia il</hi><hi rend="CharOverride-1"> ruolo dell’ozioso all’interno di comunità umane dove l</hi><hi rend="CharOverride-1">’inattività è resa possibile da un’economia finanziaria sempre più</hi><hi rend="CharOverride-1"> diffusa (i numerosi investitori ‘capitalisti’ nei nuovi traffici transatlantici</hi><hi rend="CharOverride-1"> ne sono l’emblema), ma dove tale inattività diventa anche</hi><hi rend="CharOverride-1"> una questione sociale assolutamente urgente quando si tratta di ozio</hi><hi rend="CharOverride-1"> subìto, soprattutto nelle città dove confluiscono dalle campagne grandi quantità</hi><hi rend="CharOverride-1"> di persone senza occupazione alcuna. A queste problematiche si aggiunge</hi><hi rend="CharOverride-1"> il tema dell’ozio ‘naturale’, che agli occhi </hi><hi rend="CharOverride-1">degli osservatori dell’epoca, sembra essere caratterista peculiare degli indigeni </hi><hi rend="CharOverride-1">del continente americano.</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">È necessario innanzitutto constatare che nel pensiero </hi><hi rend="CharOverride-1">dei teologi-giuristi cinque-seicenteschi il rapporto all’</hi><hi rend="italic CharOverride-1">otium </hi><hi rend="CharOverride-1">risulta ambivalente: da </hi><hi rend="CharOverride-1">un lato, la tradizione ascetica e trascendente, che è parte</hi><hi rend="CharOverride-1"> del loro patrimonio culturale, li conduce a considerare l’</hi><hi rend="CharOverride-1">ozio come fonte essenziale di rinvigorimento fisico e spirituale; dall’</hi><hi rend="CharOverride-1">altro lato, questo stesso ozio è visto come origine di </hi><hi rend="CharOverride-1">molti vizi e di infelicità. L’ozio contemplativo – come quello </hi><hi rend="CharOverride-1">di Maria ai piedi di Cristo in ascolto della sua</hi><hi rend="CharOverride-1"> parola, mentre Marta si affanna in attività materiali – è</hi><hi rend="CharOverride-1"> considerato tradizionalmente necessario all’elevazione spirituale</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-013">1</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">. Il legato agostiniano</hi><hi rend="CharOverride-1"> della ricerca della verità come </hi><hi rend="italic CharOverride-1">otium laudabile</hi><hi rend="CharOverride-1"> è presente nel</hi><hi rend="CharOverride-1"> substrato intellettuale della Scolastica cinquecentesca (Soto 1553-1554, 814). Tuttavia, già</hi><hi rend="CharOverride-1"> Francisco de Vitoria (1557, 54) e Domingo de</hi><hi rend="CharOverride-1"> Soto stesso (Soto 1553-1554, 691) affermano che anche il più</hi><hi rend="CharOverride-1"> spirituale dei religiosi non sarebbe in equilibrio senza alcuna attività</hi><hi rend="CharOverride-1"> o occupazione</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-012">2</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">. </hi></p><p rend="h2" ><hi>2. </hi><hi rend="italic">Otium diabolus amat</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Juan Luis Vives</hi><hi rend="CharOverride-1"> nel suo </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De subventione pauperum</hi><hi rend="CharOverride-1"> del 1526 si occupa approfonditamente</hi><hi rend="CharOverride-1"> di questi temi. Il trattato è indirizzato ai magistrati di</hi><hi rend="CharOverride-1"> Bruges, una città dove dilagavano miseria e disoccupazione. La </hi><hi rend="CharOverride-1">città di Bruges, come molte altre realtà urbane dell’epoca, </hi><hi rend="CharOverride-1">era impegnata in molteplici azioni di contenimento dell’indigenza endemica </hi><hi rend="CharOverride-1">attraverso piani di aiuti al sostentamento dei poveri. Nel </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> subventione pauperum</hi><hi rend="CharOverride-1"> Juan Luis Vives afferma che le opere di</hi><hi rend="CharOverride-1"> carità possono essere contro produttive poiché incoraggiano i poveri </hi><hi rend="CharOverride-1">a non procurarsi un lavoro e a vivere nell’ozio.</hi><hi rend="CharOverride-1"> Propone quindi di limitare l’assistenza pubblica unicamente ai </hi><hi rend="CharOverride-1">malati e ai disabili, e di obbligare al lavoro gli </hi><hi rend="CharOverride-1">inattivi o di espellerli dalla città.</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">In modo assai perentorio Vives</hi><hi rend="CharOverride-1"> – con riguardo ai poveri – mette ben in evidenza</hi><hi rend="CharOverride-1"> che l’ozio deve essere evitato («otium vitandum»): «quindi, perché nessuno fra gli indigenti sia ozioso (ne quis igiturinter pauperes otiosus sit)», </hi><hi rend="CharOverride-1">nessun povero deve rimanere inattivo, se naturalmente</hi><hi rend="CharOverride-1"> l’età e la salute permettono il lavoro (</hi><hi rend="italic CharOverride-1">De subventione pauperum</hi><hi rend="CharOverride-1">, Lib. II, cap. 3</hi><hi rend="CharOverride-1">, in Vives 1526, 471).</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Anche Domingo de Soto si occupa dell’</hi><hi rend="CharOverride-1">ozio nell’ambito della sua </hi><hi rend="italic CharOverride-1">In causa pauperum deliberatio</hi><hi rend="CharOverride-1"> del </hi><hi rend="CharOverride-1">1545, definita come «la più approfondita e incisiva critica delle</hi><hi rend="CharOverride-1"> riforme sullo statuto dei poveri» nell’Europa cinquecentesca (Schwartz 2022,</hi><hi rend="CharOverride-1"> ix) ed oggetto di una recente edizione critica (Decock </hi><hi rend="CharOverride-1">2022). Nell’edizione del 1547 dell’</hi><hi rend="italic CharOverride-1">In causa pauperum deliberatio</hi><hi rend="CharOverride-1">,</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> </hi><hi rend="CharOverride-1">Soto critica apertamente le rigide posizioni di Vives, considerate </hi><hi rend="CharOverride-1">non conformi all’insegnamento evangelico che invita, al contrario, alla </hi><hi rend="CharOverride-1">carità e all’amore nei confronti di ogni persona, sia </hi><hi rend="CharOverride-1">essa attiva o oziosa (Soto 1547, </hi><hi rend="italic CharOverride-1">passim</hi><hi rend="CharOverride-1">).</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Oltre alle considerazioni </hi><hi rend="CharOverride-1">di ordine contingente riguardanti le politiche delle città europee dell’</hi><hi rend="CharOverride-1">epoca, in particolare riguardo alle ordinanze di Ypres del 1525 </hi><hi rend="CharOverride-1">(ma molte altre realtà urbane stavano prendendo misure simili, come </hi><hi rend="CharOverride-1">Zamora o Salamanca su cui si esprime Domingo de Soto), </hi><hi rend="CharOverride-1">Vives svolge una riflessione approfondita e molto critica verso l’</hi><hi rend="CharOverride-1">ozio e l’oziosità. </hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Uno dei primi paragrafi del </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De </hi><hi rend="italic CharOverride-1">subventione pauperum</hi><hi rend="CharOverride-1"> è intitolato </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Otium diabolus amat</hi><hi rend="CharOverride-1">, un altro </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Otium</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> fomentum omnium vitiorum</hi><hi rend="CharOverride-1">. L’oziosità come fonte di tutti </hi><hi rend="CharOverride-1">i mali e culla di ogni vizio è un tema </hi><hi rend="CharOverride-1">ricorrente nella letteratura della Scolastica della prima modernità che da </hi><hi rend="CharOverride-1">questo punto di vista è perfettamente conforme alla tradizione classica</hi><hi rend="CharOverride-1"> e scolastica: l’ozio, che è causa di molti mali («otium, quod multorum est causa malorum»)</hi><hi rend="CharOverride-1">, scrive Domingo de Soto (1553-1554, 690), origine di grandissimi mali («maximorum </hi><hi rend="CharOverride-1">malorum origo») conferma Leonard Lessius (1605, 12)</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-011">3</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">, porta di tutti i mali (</hi><hi rend="CharOverride-1">«malorum omnium ostium»), ribadisce De Avendaño (1668,</hi><hi rend="CharOverride-1"> 125). </hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Oltre alla condanna dell’ozio, ricorrente nella retorica tradizionale,</hi><hi rend="CharOverride-1"> vi è tuttavia anche spazio per una critica meno generica,</hi><hi rend="CharOverride-1"> sul fatto che l’ozio affievolisca l’intelligenza e la</hi><hi rend="CharOverride-1"> capacità di discernimento: «C’è un numero infinito di </hi><hi rend="CharOverride-1">stolti, quindi un numero infinito di oziosi: poiché tutti </hi><hi rend="CharOverride-1">gli oziosi sono stolti»</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-010">4</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1"> (De Avedaño 1668, 126). Nel</hi><hi rend="CharOverride-1"> suo </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De institutione feminae christianae </hi><hi rend="CharOverride-1">(1528), Vives torna ad affrontare</hi><hi rend="CharOverride-1"> il tema dell’ozio. Egli afferma non solo che </hi><hi rend="CharOverride-1">il sonno delle giovani donne non deve essere lungo, ma </hi><hi rend="CharOverride-1">commisurato al giusto recupero delle forze</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-009">5</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">, ma prende l’</hi><hi rend="CharOverride-1">occasione di questo trattato di educazione femminile per diffondersi su</hi><hi rend="CharOverride-1"> un dura condanna dell’ozio e delle sue conseguenze. Un</hi><hi rend="CharOverride-1"> paragrafo intero del trattato è specificatamente dedicato all’ozio che</hi><hi rend="CharOverride-1"> viene indicato come fonte di innumerevoli mali. Si tratta </hi><hi rend="CharOverride-1">di un paragrafo emblematico della percezione dell’ozio nella </hi><hi rend="CharOverride-1">dimensione culturale cinquecentesca:</hi></p><p rend="quotation_b" ><hi rend="CharOverride-1">A tutto questo </hi><hi rend="italic CharOverride-1">(tutto ciò precedentemente detto sull’</hi><hi rend="italic CharOverride-1">educazione femminile)</hi><hi rend="CharOverride-1"> bisogna aggiungere qualche attività, un’occupazione degna di </hi><hi rend="CharOverride-1">una giovane donna, di cui ho già parlato a lungo. </hi><hi rend="CharOverride-1">Poiché l’astuzia diabolica non si insinua più facilmente che </hi><hi rend="CharOverride-1">nell’ozio, né Venere esercita le sue arti più prontamente, </hi><hi rend="CharOverride-1">non solo come donna, ma anche come uomo, in modo </hi><hi rend="CharOverride-1">più animato e più determinato; poiché le nostre menti sono </hi><hi rend="CharOverride-1">nate per essere attive e sono fatte, quindi per essere </hi><hi rend="CharOverride-1">alimentate, rafforzate, custodite dal lavoro, ma a causa dell’ozio </hi><hi rend="CharOverride-1">si dissolvono, cadono nell’indolenza e non sono più capaci </hi><hi rend="CharOverride-1">di nulla. Cosicché sono attratte dalla lussuria e dall’immoralità, </hi><hi rend="CharOverride-1">e da delitti anche peggiori di questi, quando manca qualcosa </hi><hi rend="CharOverride-1">di meglio di cui occuparsi</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-008">6</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">. </hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">La dissertazione che segue </hi><hi rend="CharOverride-1">è molto estesa, occupa varie pagine, con gran profusione di</hi><hi rend="CharOverride-1"> riferimenti classici, biblici e mitologici.</hi></p><p rend="h2" ><hi>3. </hi><hi rend="italic">Qui laborare valent, ne</hi><hi rend="italic"> sint otiosi</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">L’ozio più condannabile rimane pur sempre quello </hi><hi rend="CharOverride-1">di colui che avrebbe la possibilità di essere attivo e </hi><hi rend="CharOverride-1">contribuire alla vita della comunità, e che deliberatamente si rifiuta</hi><hi rend="CharOverride-1"> di farlo. Vives lo dice con forza: «colui che </hi><hi rend="CharOverride-1">può lavorare non stia ozioso (Qui laborare valent, ne </hi><hi rend="CharOverride-1">sint otiosi)»; l’oziosità è contro la legge divina </hi><hi rend="CharOverride-1">che sottopone l’uomo al lavoro. Vives ricorda che l’</hi><hi rend="CharOverride-1">Antico Testamento, in particolare nel libro dei salmi, loda l’</hi><hi rend="CharOverride-1">uomo che si procura il pane con il lavoro delle</hi><hi rend="CharOverride-1"> proprie mani (Vives 1526, 34)</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-007">7</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">. Vives afferma ancora che</hi><hi rend="CharOverride-1"> l’«ozio e l’indolenza sono come la morte»</hi><hi rend="CharOverride-1"> (Vives 1526, 471).</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Da una prospettiva affine a quella di</hi><hi rend="CharOverride-1"> Vives, ma più legata alla nozione di giustizia commutativa, tanto</hi><hi rend="CharOverride-1"> cara alla Scolastica, molti teologi-giuristi giuristi della prima modernità </hi><hi rend="CharOverride-1">pongono il problema dell’ozio nel quadro della riflessione sulla remunerazione </hi><hi rend="CharOverride-1">dell’inattività. </hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Luis de Molina, si riferisce innanzitutto all’etimologia </hi><hi rend="CharOverride-1">del termine </hi><hi rend="italic CharOverride-1">negotium</hi><hi rend="CharOverride-1">, antinomico alla nozione di </hi><hi rend="italic CharOverride-1">otium</hi><hi rend="CharOverride-1">: «Negotium</hi><hi rend="CharOverride-1"> dictum est, id est sine otio»; di conseguenza il</hi><hi rend="CharOverride-1"> lucro derivante dagli affari necessariamente non può provenire dall’ozio</hi><hi rend="CharOverride-1"> (Molina 1593, 210). Soto afferma esplicitamente che la remunerazione dell</hi><hi rend="CharOverride-1">’uomo d’affari deve necessariamente essere legata ad un’attività: «Va notato che fare affare é il contrario di stare oziosi. Consiste proprio nell’assenza di ozio. Per questa é considerata alla stessa stregua del lavoro e dell’attività professionale»</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-006">8</ref></hi></hi><hi rend="italic CharOverride-1"> </hi><hi rend="CharOverride-1">(Soto</hi><hi rend="CharOverride-1"> 1553, 544). Le stesse considerazioni valgono per i guadagni di</hi><hi rend="CharOverride-1"> giocatori d’azzardo e degli speculatori, che restano oziosi percependo</hi><hi rend="CharOverride-1"> ingiusti profitti (Soto 1553-1554, 545</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-005">9</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">; Molina 1593, 665; </hi><hi rend="CharOverride-1">Lessius 1605, 805). Bañez si riferisce in particolare alla questione </hi><hi rend="CharOverride-1">della remunerazione del denaro prestato (l’interesse) poiché il mutuante </hi><hi rend="CharOverride-1">riceve una remunerazione senza svolgere alcuna attività, ma semplicemente attendendo</hi><hi rend="CharOverride-1">, senza fare niente, che il momento del rimborso con </hi><hi rend="CharOverride-1">interessi arrivi; in sostanza, egli vende il proprio ozio: «ideo</hi><hi rend="CharOverride-1"> poterit vendere proprium otium»</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> </hi><hi rend="CharOverride-1">(Bañez 1594, 602). Juan de </hi><hi rend="CharOverride-1">Lugo sottolinea che nel mutuo, non solo il mutuatario dà</hi><hi rend="CharOverride-1"> al mutuante una remunerazione, ma gli si offre anche la</hi><hi rend="CharOverride-1"> possibilità di non lavorare: si tratta in sostanza di un’«esenzione dal lavoro (otium ab labore)» (Lugo 16</hi><hi rend="CharOverride-1">42, 235).</hi></p><p rend="h2" ><hi>4. </hi><hi rend="italic">Otio &amp; ignaviae valdè dediti</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Lo statuto</hi><hi rend="CharOverride-1"> delle popolazioni indigene della </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Nueva España</hi><hi rend="CharOverride-1"> suscitò, come è noto,</hi><hi rend="CharOverride-1"> ampi dibattiti nel sedicesimo e diciassettesimo secolo, dibattiti che </hi><hi rend="CharOverride-1">– al di là delle dispute strettamente teologiche – coinvolsero </hi><hi rend="CharOverride-1">profondamente il tema del lavoro. Basti pensare alle questioni sulla </hi><hi rend="CharOverride-1">schiavitù delle popolazioni indigene che impegnarono molto gli intellettuali della </hi><hi rend="CharOverride-1">prima modernità (Tosi 2000), il cui emblema è la disputa </hi><hi rend="CharOverride-1">detta ‘di Valladolid’ fra Bartolomé de Las Casas e </hi><hi rend="CharOverride-1">Ginés Sepulveda (Pollini 1982; Ghisalberti 2013).</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">In realtà spesso le fonti</hi><hi rend="CharOverride-1"> del sedicesimo e diciassettesimo secolo si pongono su un piano</hi><hi rend="CharOverride-1"> meno filosofico e più pragmatico per giungere a conclusioni che</hi><hi rend="CharOverride-1"> legano l’oziosità innata degli indigeni con la giustificazione del</hi><hi rend="CharOverride-1"> loro lavoro più o meno forzato. Il qualificativo di </hi><hi rend="italic CharOverride-1">otiosi</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> </hi><hi rend="CharOverride-1">o di </hi><hi rend="italic CharOverride-1">otio &amp; ignaviae valdè dediti</hi><hi rend="CharOverride-1"> è ripetutamente </hi><hi rend="CharOverride-1">attribuito ai nativi della </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Nueva España</hi><hi rend="CharOverride-1"> (Solórzano Pereira 1629, 77). </hi><hi rend="CharOverride-1">Da queste considerazioni deriva una visione del lavoro degli indigeni </hi><hi rend="CharOverride-1">come strumento per sottrarli all’ozio e quindi alla dissolutezza </hi><hi rend="CharOverride-1">che ne deriva. </hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Diego de Avendaño, con il suo </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Thesaurus </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Indicus</hi><hi rend="CharOverride-1"> del 1668, è un testimone diretto di queste posizioni </hi><hi rend="CharOverride-1">che egli analizza con spirito critico. De Avendaño, spagnolo di </hi><hi rend="CharOverride-1">nascita ma peruviano di adozione, ha sotto gli occhi la </hi><hi rend="CharOverride-1">realtà schiavista nei confronti delle popolazioni indigene. Egli si chiede </hi><hi rend="CharOverride-1">quindi quanto sia legittima questa pratica e dove si situino </hi><hi rend="CharOverride-1">i suoi limiti. De Avendaño critica come pretestuoso e falso </hi><hi rend="CharOverride-1">l’argomento della naturale oziosità degli Indigeni, il quali – </hi><hi rend="CharOverride-1">egli stesso ha potuto constatarlo nei sui lunghi viaggi in</hi><hi rend="CharOverride-1"> Perù – hanno le loro proprie attività lavorative soprattutto </hi><hi rend="CharOverride-1">agricole</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-004">10</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">. </hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">De Avendaño si chiede inoltre se sia lecito </hi><hi rend="CharOverride-1">imporre il lavoro agli indigeni nei giorni di festa (De </hi><hi rend="CharOverride-1">Avendaño 1668, </hi><hi rend="CharOverride-1">par. 359, par.</hi><hi rend="CharOverride-1"> 361) e quanto questo serva «ad evitare l’ozio (ad vitandum otium)»</hi><hi rend="CharOverride-1"> (par. 362).</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Il lavoro nei giorni di festa</hi><hi rend="CharOverride-1"> è un tema ricorrente della riflessione teologico-filosofica della prima modernità</hi><hi rend="CharOverride-1"> (Coronelli 2005; Faitini 2020), a cui De Avendaño sembra dedicare</hi><hi rend="CharOverride-1"> un’attenzione tutta particolare e con un approccio tipico dell</hi><hi rend="CharOverride-1">’uomo del suo tempo. Nel paragrafo </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Laborantes in Festis an</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> excusari Indi possint, &amp; sic excusati alios suo more ad</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> laborandum inuitare</hi><hi rend="CharOverride-1"> egli pare aderire all’opinione corrente sul carattere</hi><hi rend="CharOverride-1"> ozioso degli indigeni e del lavoro come strumento per evitare</hi><hi rend="CharOverride-1"> il vizio che ne segue</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-003">11</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">.</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Tuttavia, negli sviluppi successivi </hi><hi rend="CharOverride-1">del suo trattato, De Avendaño tenta di ricollocare la questione </hi><hi rend="CharOverride-1">del lavoro degli indigeni in un quadro più misurato e </hi><hi rend="CharOverride-1">rispondente a logica: nel paragrafo </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De compellentibus Indos ad laborandum </hi><hi rend="italic CharOverride-1">in Festis, ad quae illi non tenentur</hi><hi rend="CharOverride-1"> egli conferma la</hi><hi rend="CharOverride-1"> concezione che il lavoro nei giorni festivi contribuisca ad evitare</hi><hi rend="CharOverride-1"> che gli indigeni si abbandonino all’ozio e all’ubriachezza</hi><hi rend="CharOverride-1"> e che quindi chi impone loro il lavoro festivo non</hi><hi rend="CharOverride-1"> deve essere condannato con eccessiva severità. Tuttavia De Avendaño </hi><hi rend="CharOverride-1">critica apertamente l’argomento dell’oziosità degli indigeni come giustificazione </hi><hi rend="CharOverride-1">della loro subordinazione al lavoro forzato, argomento che egli </hi><hi rend="CharOverride-1">ritiene privo di fondamento reale: Il motivo che con tale obbligo si evita l’oziosità e l’ubriachezza non é convincente e non prova nulla</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-002">12</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">.</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Questo approccio razionale ha come conseguenza logica l’</hi><hi rend="CharOverride-1">interrogarsi sul valore del lavoro degli indigeni (par. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Circa mercedem </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Jndis debitam rebus in alijs laborantibus</hi><hi rend="CharOverride-1">, 262 sgg.): </hi><hi rend="CharOverride-1">De Avendaño afferma che essi devono ricevere un salario modico, </hi><hi rend="CharOverride-1">ma pur sempre sufficiente al sostentamento del lavoratore indigeno e </hi><hi rend="CharOverride-1">alle sue prime necessità</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-001">13</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1">.</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">Egli denuncia in particolare la pratica</hi><hi rend="CharOverride-1"> del lavoro di giovani indigeni nelle tessiture e nelle filature</hi><hi rend="CharOverride-1"> peruviane: De Avedaño si scaglia duramente contro «la bellissima </hi><hi rend="CharOverride-1">scusa» dell’inclinazione all’ozio degli indigeni per giustificare le</hi><hi rend="CharOverride-1"> inaccettabili condizioni di lavoro a cui sono sottoposti: «La loro scusa è proprio bella, quando dicono che così gli indigeni, di natura pigra e inclini al l’oziosità, trovano modo di occuparsi utilmente evitando i disagi dell’ozio</hi><hi rend="CharOverride-1">»</hi><hi rend="notes_number CharOverride-2"><hi><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-000">14</ref></hi></hi><hi rend="CharOverride-1"> </hi><hi rend="CharOverride-1">(De Avendaño 1668, 256). </hi></p><p rend="h2" ><hi>5. Conclusioni</hi></p><p rend="text" ><hi rend="CharOverride-1">L’approccio all’</hi><hi rend="italic CharOverride-1">otium</hi><hi rend="CharOverride-1"> nella riflessione della dottrina cinquecentesca si sviluppa su due versanti</hi><hi rend="CharOverride-1"> di natura assai diversa. Da un lato la condanna dell</hi><hi rend="CharOverride-1">’ozio si dispiega, nei trattati della prima modernità, in linea</hi><hi rend="CharOverride-1"> con la tradizione classica e medievale. Si tratta di un</hi><hi rend="CharOverride-1"> esercizio retorico saldamente persistente nel patrimonio culturale del ‘500-’</hi><hi rend="CharOverride-1">600 che si situa su un piano essenzialmente speculativo peraltro </hi><hi rend="CharOverride-1">non privo di elementi normativi. A ciò si aggiunge un </hi><hi rend="CharOverride-1">secondo piano, ben più contingente, quello legato a questioni estremamente </hi><hi rend="CharOverride-1">attuali per gli intellettuali dell’epoca, come la povertà endemica </hi><hi rend="CharOverride-1">o il lavoro delle popolazioni amerindiane. I due piani spesso </hi><hi rend="CharOverride-1">si sovrappongono, dando luogo a esiti a cavallo fra speculazione </hi><hi rend="CharOverride-1">e normatività, fra un mondo medievale che sta finendo ed </hi><hi rend="CharOverride-1">una dimensione sociale moderna ancora da costruire. </hi></p><p rend="h2" ><hi>Riferimenti bibliografici</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Avendaño, Diego. 1668. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Thesaurus Indicus</hi><hi rend="CharOverride-1">, vol. </hi><hi rend="CharOverride-1">I. Antverpiae: Meursius. Edizione digitale su The School of Salamanca. A Digital </hi><hi rend="CharOverride-1">Collection of Sources &lt;</hi><ref target="0"><hi rend="CharOverride-1">https://id.salamanca.school/texts/W0001</hi></ref><hi rend="CharOverride-1">&gt; (2024-03-15).</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Báñez, Domingo de. 1594. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De Iure et Iustitia Decisiones</hi><hi rend="CharOverride-1">. Salamanca: Andreas Renaut Ioannes Renaut.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Blank, Andreas. 2015. </hi><hi rend="CharOverride-1">“Domingo de Soto on Justice for the Poor.” </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Intellectual History Review</hi><hi rend="CharOverride-1"> 25: 136-46.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Coronelli, Renato. 2005. “Origine e sviluppo del precetto domenicale e festivo.” </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Quaderni di diritto ecclesiale</hi><hi rend="CharOverride-1"> 18: 228-58.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Decock, Wim. 2017. “Social Crisis and the Rule of Law.” </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Rivista internazionale di diritto comune</hi><hi rend="CharOverride-1"> 28: 159-78.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Faitini, Tiziana.</hi><hi rend="CharOverride-1"> 2020. “Shaping the Profession: Some Thoughts on Office, Duty, and the Moral Problematisation of Professional Activities in the Counter-Reformation.” </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Journal of Early Modern Christianity</hi><hi rend="CharOverride-1"> 7: 177-200.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Fumaroli, Marc, édité par. 2011. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">L’</hi><hi rend="CharOverride-1">otium</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> dans la République des lettres</hi><hi rend="CharOverride-1">. Paris: Alain Baudry &amp; Cie</hi><hi rend="CharOverride-1">. </hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Garrán Martínez, José María. 2004. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">La prohibición de la mendicidad: la controversia entre Domingo de Soto y Juan de Robles en Salamanca (1545)</hi><hi rend="CharOverride-1">. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Ghisalberti, Alessandro.</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> </hi><hi rend="CharOverride-1">2013. “Il dibattito sulla schiavitù naturale in Bartolomé de Las Casas.”</hi><hi rend="CharOverride-1"> </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Studi Umanistici Piceni</hi><hi rend="CharOverride-1"> 33: 181-94.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Jones-Davies, Marie-Thérèse, édité par. 2002. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">L’oisiveté au temps de la Renaissance</hi><hi rend="CharOverride-1">. Paris: Presses de l’Université de Paris-Sorbonne. </hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Lessius, Leonard. </hi><hi rend="CharOverride-1">1605. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De Iustitia et de Iure</hi><hi rend="CharOverride-1">. Anversa: Johannes Masius.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Lugo, Juan de. 1642 (1652). </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Disputationum De Iustitia et De Iure</hi><hi rend="CharOverride-1">. Lione: Haeredes Petri Prost, Philippi Borde [et] Laurentii Arnaud</hi><hi rend="CharOverride-1">.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Martz, Linda. 1983. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Poverty and Welfare in Habsburg Spain</hi><hi rend="CharOverride-1">. Cambridge: Cambridge University Press.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Molina, Lui de. 1593-1609</hi><hi rend="CharOverride-1">. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De Iustitia et de Iure</hi><hi rend="CharOverride-1">. Cuenca-Venezia-Mainz: Ioannis Masselini-Sessas-Schönwetterus.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Muñoz Garcia, Àngel. 2003. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Diego de Avendaño (1594-1698): filosofía, moralidad, derecho y política en el Perú colonial</hi><hi rend="CharOverride-1">. Lima: UNMSM, Fondo Editorial</hi><hi rend="CharOverride-1">.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Pollini, Pierluigi. 1982. “Bartolomé De Las Casas e J. Ginés Sepùlveda di fronte alla questione della libertà degli indios.” </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Rivista Di Filosofia Neo-Scolastica</hi><hi rend="CharOverride-1"> 74, 2: 343-54.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Santolaria Sierra, Félix F. 2003. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">El gran debate sobre los pobres en el siglo XVI: Domingo de Soto y Juan de Robles 1545</hi><hi rend="CharOverride-1">. Barcelona: Ariel.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Secchi Tarugi, Luisa, a cura di. 2021. Otium </hi><hi rend="italic CharOverride-1">e</hi><hi rend="CharOverride-1"> negotium </hi><hi rend="italic CharOverride-1">nel Rinascimento: atti del 31. Convegno internazionale</hi><hi rend="CharOverride-1">. Firenze: Franco Cesati.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Solórzano Pereira,</hi><hi rend="CharOverride-1"> Juan de. 1629. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De Indiarum Iure et gubernatore</hi><hi rend="CharOverride-1">, vol. I. Madrid: Francisco Martinez.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Soto, Domingo de. 1545 (2022)</hi><hi rend="CharOverride-1">. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">In causa pauperum deliberation</hi><hi rend="CharOverride-1">. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Deliberation on the Cause of the Poor</hi><hi rend="CharOverride-1">, edited by Jeremiah Lasquety-Reyes, Joost Possemiers, Daniel Schwartz, and Wim Decock. Grand Rapids: Clp Academic.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Soto, Domingo de. 1553-1554. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De Iustitia et de Iure</hi><hi rend="CharOverride-1">, Salamanca: Andrés de Portanaris</hi><hi rend="CharOverride-1">.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Tellkamp, Jörg. 2004. “Esclavitud, dominio y libertad humana según Domingo de Soto.” </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Revista española de filosofía medieval</hi><hi rend="CharOverride-1"> 11: 129-37.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Tosi, Giovanni. </hi><hi rend="CharOverride-1">2002. Veri domini</hi><hi rend="italic CharOverride-1"> o </hi><hi rend="CharOverride-1">Servi a natura</hi><hi rend="italic CharOverride-1">? La dottrina della schiavitù naturale nel dibattito sul Nuovo Mondo</hi><hi rend="CharOverride-1">. Divus Thomas, vol. 105, no. 3, 2002, 9–258.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Vitoria, Francisco de. 1557. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">Relectiones Theologicae XII</hi><hi rend="CharOverride-1">, vol. I</hi><hi rend="CharOverride-1">. Lugduni: Iacobum Boyerium.</hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Vives, Juan Luis. 1526. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De subventione pauperum. Sive de humanis necessitatibus libri II</hi><hi rend="CharOverride-1">. Bruges: Hubertus de Crook.</hi><hi rend="CharOverride-1"> </hi></p><p rend="bib_indx_bib" ><hi rend="CharOverride-1">Vives, Juan Luis. 1528. </hi><hi rend="italic CharOverride-1">De institutione feminae christianae</hi><hi rend="CharOverride-1">, Valencia: Jorge Costilla.</hi></p><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-013-backlink">1</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«Ad pedes </hi><hi rend="CharOverride-1">Domini cum Mariâ sedentes, &amp; sanctae contemplationis dulcedinem ex fonte</hi><hi rend="CharOverride-1"> viuo per otium haurientes» (De Avendaño 1668, 72).</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-012-backlink">2</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«</hi><hi rend="CharOverride-1">Imaginandum quòd omnino essent in otio sine aliquo exercitio, &amp; </hi><hi rend="CharOverride-1">opere exteriori» (Vitoria 1557, 28); «Monachi autem per alia</hi><hi rend="CharOverride-1"> salutaria exercitia otium cauent, &amp; corpus edomant» (Soto 1553-1554, </hi><hi rend="CharOverride-1">691). </hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-011-backlink">3</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«Id enim ipsi esset occasio otii et desitiae, </hi><hi rend="CharOverride-1">quae maximorum malorum est origo, et merito puluinat diaboli essset </hi><hi rend="CharOverride-1">dicitur: sed vult ab eo laborem et solicitudinem adhiberi, ut</hi><hi rend="CharOverride-1"> hoc exercitio occupatus avocetur a libidinus aliisquis peccatis quae otium</hi><hi rend="CharOverride-1"> parit».</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-010-backlink">4</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«‘Stultorum infinitus est numerus’ ergo infinitus numerus otiosorum: quandoquidem omnes otiosi fatui sunt».</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-009-backlink">5</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«Somnus sit in</hi><hi rend="CharOverride-1"> virgine non longus; nec minor tamen quam pro valentudine; cui</hi><hi rend="CharOverride-1"> nos ita prospicimus ut melius valeant quae hanc nostram frugalitatem</hi><hi rend="CharOverride-1"> sequuntur, quam quae delicias, quibus deditas, marcescere videmur, ac pallere»</hi><hi rend="CharOverride-1"> (Vives 1528, 71).</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-008-backlink">6</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«His omnibus addendum est negotium aliquod, </hi><hi rend="CharOverride-1">et occupatio digna virgine, cujusmodi aliquot recensui. numquam enim facilius </hi><hi rend="CharOverride-1">subrepit astus diabolicus, quam in otio, nec alias promptius exercet </hi><hi rend="CharOverride-1">artes sua Venus, nec in femina modo, sed in fortiore </hi><hi rend="CharOverride-1">animante, ac constatiore viro; sunt enim nostri animi ad aliquid </hi><hi rend="CharOverride-1">agendum nati, et appositi, itaque opere pascuntur, roborantur, guadent, otio </hi><hi rend="CharOverride-1">vero dissolvuntur, inertia decidunt, nec omnino possunt nihil agere; ut </hi><hi rend="CharOverride-1">ad libidinem et flagitia, et his graviora etiam facinora, prolabantur </hi><hi rend="CharOverride-1">necesse sit quum melius aliquid deest quo occupentur» (Vives 1528, </hi><hi rend="CharOverride-1">71-2).</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-007-backlink">7</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«</hi><hi rend="CharOverride-1">Qui laborare valent, ne sint otiosi</hi><hi rend="CharOverride-1">, quod discipulus</hi><hi rend="CharOverride-1"> Christi Paulus vetat; et lex Dei hominem labori subdidit; et</hi><hi rend="CharOverride-1"> Psalmista beatum illum vocat qui edit panem labore manuum suarum</hi><hi rend="CharOverride-1"> quaesitum: ut nihil est nunc eis segni illo ac torpido</hi><hi rend="CharOverride-1"> otio dulcius, ita nihil esset, consuetis aliquid agere gravium aut</hi><hi rend="CharOverride-1"> invisius quam otium, nihil jocundius opere, quod si mihi fidem</hi><hi rend="CharOverride-1"> non habent, eos interrogent, qui ex otio se ac desidia</hi><hi rend="CharOverride-1"> ad laborem negotiaque transtulerunt; homini enim operi assuefacto quum consuetudine,</hi><hi rend="CharOverride-1"> tum vero natura ingenii humani, otium ac desidia mortis est</hi><hi rend="CharOverride-1"> instar: multum et piis orent animis pro bona mente sua,</hi><hi rend="CharOverride-1"> et illorum a quibus in necessitatibus vitae adjuvantur, ut dominus</hi><hi rend="CharOverride-1"> jesus dignetur eos remunerare centuplo illo in aeternis bonis».</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-006-backlink">8</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«Notandum est, negotium otio esse contrarium. Est enim idem quod absque otio. Vnde pro labore &amp; occupatione accipitur».</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-005-backlink">9</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«Agricolae enim atque opifices suis officijs victitantes contenti sunt: mercatores autem, tum quòd pecuniam prae manibus semper habent, tum quòd haec ars plurimùm euentibus fortunae patula est, auidissimè lucro inhiant. In hoc nimirum aleatoribus similimi. Quae quidem auiditas animos absorbet, mendacia nutrit, &amp; dolos nectit. Atque hac de causa ait ibidem in solutione ad tertium S. Thom. quòd haec ars habet speciem mali: &amp; ideo interdicta est clericis. Inest praetereà &amp; in hac re pestis alia, quòd cùm sine labore magno &amp; sudore exerceatur, &amp; maiore sit in honore quàm mechanicae artes, otiosi hominis &amp; honoris cupidi, caetera deserentes opisicia, in hoc se baratrum immergunt. Atque adeò non vt merces loco traducant, aut in tempus reseruent, aut in melius mutent: sed meri gratia quaestus, vaenalia cuncta coëmunt, vt statim lucrum exprimant».</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-004-backlink">10</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«Neque frigidus ille praetextus admittendus iactari solitus, Indos</hi><hi rend="CharOverride-1"> scilicet esse otio deditos, et laboris fugaces, oportereque illos vtiliter</hi><hi rend="CharOverride-1"> occupare. Nam plures ex illis suas habent terrulas, et agriculturam</hi><hi rend="CharOverride-1"> exercent, si qui autem otiosi deprehendantur, compellantur vt liberi, sicque</hi><hi rend="CharOverride-1"> operas locent suas, vt competentem labori mercedem consequantur» (De Avendaño</hi><hi rend="CharOverride-1"> 1668, 262-63).</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-003-backlink">11</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«Pro quo et suffragatur aliquorum sententia apud </hi><hi rend="CharOverride-1">P. Thomam Sancium suprà n. 12. asserentium licitum esse in </hi><hi rend="CharOverride-1">Festis laborare ad vitandum otium. Et licet ipse num. 13. </hi><hi rend="CharOverride-1">verius esse doceat oppositum, eo ipso censet probabile. Vbiet id </hi><hi rend="CharOverride-1">absolutè probat, quando labor medium conueniens iudicatur ad repellendam grauem </hi><hi rend="CharOverride-1">tentationem, quod et asserere doctos testatur Iuniores. Est autem Indorum </hi><hi rend="CharOverride-1">circa ebrietatem grauis, et quasi natiua tentatio» (De Avendaño 1668, </hi><hi rend="CharOverride-1">178).</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-002-backlink">12</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«Ratio autem alia de otio et ebrietate tali </hi><hi rend="CharOverride-1">compulsione vitandis, nimiùm equidem probat, vnde nihil: certè non videtur </hi><hi rend="CharOverride-1">vrgere. Probat namque priuilegium dictum minimè fuisse conueniens, cùm occasionem </hi><hi rend="CharOverride-1">praebeat Indis otio et ebrietatibus indulgendi. Vbi quod ad </hi><hi rend="CharOverride-1">otium spectat, cum peccatum mortale non sit, non est grauiorum </hi><hi rend="CharOverride-1">occasione data vitandum; impatientiae scilicet cum maledictionibus et odio compellentium</hi><hi rend="CharOverride-1">» (De Avendaño 1668, 178).</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-001-backlink">13</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	«Ad quae quidem quod </hi><hi rend="CharOverride-1">ad mercedem diurni laboris spectat dictum sine dubitatione aliqua esse </hi><hi rend="CharOverride-1">modicam, cùm esse talis debeat generaliter loquendo vt ad victum </hi><hi rend="CharOverride-1">&amp; vestitum sufficiat, pro quibus clarissimè apparet quatuor regales non </hi><hi rend="CharOverride-1">sufficere per hebdomadae dies dispositos» (De Avendaño 1668, 262).</hi></p></item>
				</list><list type="ordered">
					<item><p rend="layout_notes" ><hi rend="notes_number CharOverride-2"><ref target="OP08885_int_online_chapter_40_225-232.html#footnote-000-backlink">14</ref></hi><hi rend="CharOverride-1">	</hi><hi rend="CharOverride-1">«Idem est cernere in textrinis, quas suis compendiis Praetores</hi><hi rend="CharOverride-1"> instituunt, &amp; in eis pueros &amp; puellas cum aliis grandioris</hi><hi rend="CharOverride-1"> aetatis laborare compellunt, satis exiguo diurni laboris stipendio. Vbi </hi><hi rend="CharOverride-1">bellissima est eorum excusatio, sic videlicet Indos socordi ingenio, &amp; </hi><hi rend="CharOverride-1">ad otium procliui vtiliter, vitatis otiositatis incommodis occupari: quasi incommodorum</hi><hi rend="CharOverride-1"> talium deuitatio vni debeat Praetoris commodo militare: cùm </hi><hi rend="CharOverride-1">magis rationi consonum sit, ad eorum vtilitatem laborem adhibitum referri, </hi><hi rend="CharOverride-1">&amp; communia ipsorum onera hoc pacto leuiora reddi, ornari Ecclesias, &amp; foueri opera pietatis» (De Avendaño 1668, 256).</hi></p></item>
				</list>  
      
      
      <div>
        <listBibl>
          <head>References</head>
          <bibl n="144381">Avenda&amp;#241;o, Diego. 1668. Thesaurus Indicus, vol. I. Antverpiae: Meursius. Edizione digitale su The School of Salamanca. A Digital Collection of Sources &amp;lt;https://id.salamanca.school/texts/W0001&amp;gt; (2024-03-15).</bibl>
          <bibl n="146505">B&amp;#225;&amp;#241;ez, Domingo de. 1594. De Iure et Iustitia Decisiones. Salamanca: Andreas Renaut Ioannes Renaut.</bibl>
          <bibl n="146306">Blank, Andreas. 2015. “Domingo de Soto on Justice for the Poor.” Intellectual History Review 25: 136-46.</bibl>
          <bibl n="145707">Coronelli, Renato. 2005. “Origine e sviluppo del precetto domenicale e festivo.” Quaderni di diritto ecclesiale 18: 228-58.</bibl>
          <bibl n="146175">Decock, Wim. 2017. “Social Crisis and the Rule of Law.” Rivista internazionale di diritto comune 28: 159-78.</bibl>
          <bibl n="144307">Faitini, Tiziana. 2020. “Shaping the Profession: Some Thoughts on Office, Duty, and the Moral Problematisation of Professional Activities in the Counter-Reformation.” Journal of Early Modern Christianity 7: 177-200.</bibl>
          <bibl n="146481">Fumaroli, Marc, &amp;#233;dit&amp;#233; par. 2011. L’otium dans la R&amp;#233;publique des lettres. Paris: Alain Baudry &amp;amp; Cie.</bibl>
          <bibl n="144493">Garr&amp;#225;n Mart&amp;#237;nez, Jos&amp;#233; Mar&amp;#237;a. 2004. La prohibici&amp;#243;n de la mendicidad: la controversia entre Domingo de Soto y Juan de Robles en Salamanca (1545). Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca.</bibl>
          <bibl n="145417">Ghisalberti, Alessandro. 2013. “Il dibattito sulla schiavit&amp;#249; naturale in Bartolom&amp;#233; de Las Casas.” Studi Umanistici Piceni 33: 181-94.</bibl>
          <bibl n="145388">Jones-Davies, Marie-Th&amp;#233;r&amp;#232;se, &amp;#233;dit&amp;#233; par. 2002. L’oisivet&amp;#233; au temps de la Renaissance. Paris: Presses de l’Universit&amp;#233; de Paris-Sorbonne.</bibl>
          <bibl n="147261">Lessius, Leonard. 1605. De Iustitia et de Iure. Anversa: Johannes Masius.</bibl>
          <bibl n="145449">Lugo, Juan de. 1642 (1652). Disputationum De Iustitia et De Iure. Lione: Haeredes Petri Prost, Philippi Borde [et] Laurentii Arnaud.</bibl>
          <bibl n="146552">Martz, Linda. 1983. Poverty and Welfare in Habsburg Spain. Cambridge: Cambridge University Press.</bibl>
          <bibl n="146023">Molina, Lui de. 1593-1609. De Iustitia et de Iure. Cuenca-Venezia-Mainz: Ioannis Masselini-Sessas-Sch&amp;#246;nwetterus.</bibl>
          <bibl n="145082">Mu&amp;#241;oz Garcia, &amp;#192;ngel. 2003. Diego de Avenda&amp;#241;o (1594-1698): filosof&amp;#237;a, moralidad, derecho y pol&amp;#237;tica en el Per&amp;#250; colonial. Lima: UNMSM, Fondo Editorial.</bibl>
          <bibl n="144652">Pollini, Pierluigi. 1982. “Bartolom&amp;#233; De Las Casas e J. Gin&amp;#233;s Sep&amp;#249;lveda di fronte alla questione della libert&amp;#224; degli indios.” Rivista Di Filosofia Neo-Scolastica 74, 2: 343-54.</bibl>
          <bibl n="145282">Santolaria Sierra, F&amp;#233;lix F. 2003. El gran debate sobre los pobres en el siglo XVI: Domingo de Soto y Juan de Robles 1545. Barcelona: Ariel.</bibl>
          <bibl n="145367">Secchi Tarugi, Luisa, a cura di. 2021. Otium e negotium nel Rinascimento: atti del 31. Convegno internazionale. Firenze: Franco Cesati.</bibl>
          <bibl n="146366">Sol&amp;#243;rzano Pereira, Juan de. 1629. De Indiarum Iure et gubernatore, vol. I. Madrid: Francisco Martinez.</bibl>
          <bibl n="144308">Soto, Domingo de. 1545 (2022). In causa pauperum deliberation. Deliberation on the Cause of the Poor, edited by Jeremiah Lasquety-Reyes, Joost Possemiers, Daniel Schwartz, and Wim Decock. Grand Rapids: Clp Academic.</bibl>
          <bibl n="146927">Soto, Domingo de. 1553-1554. De Iustitia et de Iure, Salamanca: Andr&amp;#233;s de Portanaris.</bibl>
          <bibl n="145368">Tellkamp, J&amp;#246;rg. 2004. “Esclavitud, dominio y libertad humana seg&amp;#250;n Domingo de Soto.” Revista espa&amp;#241;ola de filosof&amp;#237;a medieval 11: 129-37.</bibl>
          <bibl n="144821">Tosi, Giovanni. 2002. Veri domini o Servi a natura? La dottrina della schiavit&amp;#249; naturale nel dibattito sul Nuovo Mondo. Divus Thomas, vol. 105, no. 3, 2002, 9–258.</bibl>
          <bibl n="146699">Vitoria, Francisco de. 1557. Relectiones Theologicae XII, vol. I. Lugduni: Iacobum Boyerium.</bibl>
          <bibl n="145907">Vives, Juan Luis. 1526. De subventione pauperum. Sive de humanis necessitatibus libri II. Bruges: Hubertus de Crook.</bibl>
          <bibl n="146900">Vives, Juan Luis. 1528. De institutione feminae christianae, Valencia: Jorge Costilla.</bibl>
        </listBibl>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>